• وقایع نگاری تاریخی هنرهای ایرانی *
•   فهرست مطالب
بخش اول : دوران پیش از تاریخ
1-دوران نوسنگی 2- هزارهء هشتم قبل از میلاد 3- هزارهء ششم قبل از میلاد   4- هزارهء پنجم قبل از میلاد          
5- هزارهء چهارم قبل از میلاد   6- هزارهء سوم قبل از میلاد   7- هزارهء دوم پیش از میلاد و تمدن مادها   8- نیمهء دوم هزارهء دوم قبل از میلاد   9- هزارهء اول قبل از میلاد     

بخش دوم : دوران تاریخی
10- تمدن هخامنشی   11- دوران حکومت های سلوکی ،پارتی (اشکانی)  12- حکومت ساسانیان (642 تا قبل از میلاد )  

بخش سوم: دوران اسلامی
1- حکومت خلفای اموی (661 تا 750 میلادی ) 2- حکومت خلفای عباسی (750 تا 1258 میلادی )   3- حکومت طاهریان (820 تا 862 میلادی) در خراسان  4- حکومت صفاریان (862 تا 903 میلادی)  5- حکومت سامانیان (900 تا 999 میلادی ) در ماوراء النهر  6- حکومت آل بویه (932 تا 1055 میلادی ) و غزنویان (962 تا 1040 میلادی ) 
7- حکومت سلجوقیان (1037 تا 1194 میلادی )   8- حکومت خوارزمشاهیان (1077 تا 1231 میلادی )  9- حکومت خوانین مغول (1206 تا 1251 میلادی ) و ایلخانان مغول (1256 تا 1353 میلادی)  10- حکومت تیموریان (سلسله گورکانیان) (1370 تا 1502 میلادی )  11- پادشاه صفوی (1502 تا 1736 میلادی )  12- حکومت افشاریان (1730 تا 1748 میلادی)  13- حکومت  زندیه (1750 تا 1779 میلادی ) 14- حکومت قاجاریه (1786 تا 1925 میلادی )
 
 بخش اول: دوران پیش از تاریخ 
1- دوران نوسنگی : (10000 سال قبل از میلاد )
آغاز کشاورزی در ایران، در تپه گوی وجود نشانه هایی مبنی بر شروع دوره ای بسیار مهم و تاریخی در سرنوشت انسانی و تفکر وی برای خارج شدن از حالت انفعالی و دستیابی غریزی به منابع غذائی است که اولین بارقه های آن استفاده از دانه ها و کاشتن آن برای به دست آوردن محصولی که خود در رشد و تولید آن دخیل بوده است می باشد. بشر مذکور از این طریق می تواند برای مدت طولانی تری در یک محل باقی مانده و مدام در جستجوی غذا ناچار به کوچ و تغییر مکان نخواهد بود. در این دوران اولین نشانه های سفال سازی مربوط به این زمان ظاهر می شود.

2- هزارهء هشتم قبل از میلاد: (8000 تا 6500 سال قبل از میلاد )
قدیمی ترین آثار و نشانه های خانه سازی اولیه در ایران مشاهده می شود. ردیابی آثاری از شروع صنعت ساده بافندگی

3- هزارهء ششم قبل از میلاد: (6500 تا 5000 سال قبل از میلاد)
وجود نشانه هایی از نوع بسیار ابتدائی کورهء پخت گل. اسناد قدیمی مبنی بر وجود دریانوردی ایرانیان در چغامش.

4- هزارهء پنجم قبل از میلاد: (5000 تا 4000 سال قبل از میلاد)
اقوام بومی پیشین ایرانی که تا آن زمان سراسر زمستانها را پناهگاه های طبیعی و درون غارها می زیستند، در تابستان ها به کلبه های ساده ای که از شاخ و برگ درختان ساخته می شد می رفتند.، سپس شروع به ساختن خانه های گلی نموده و علاوه بر صید ماهی و شکار حیوانات به کشاورزی نیز مشغول شده بودند. ابزار و آلات سنگی که با دسته هائی از استخوان ساخته شده بود و ظروف گلی با نقوش سیاه بر روی زمینه ای از گل قرمز نقاشی شده و با آتش خام پز می شد.

5- هزارهء چهارم قبل از میلاد: (4000 تا 3000 سال قبل از میلاد)
ساکنین فلات ایران و اطراف رشته کوه های زاگرس با کنار هم بنا نمودن چند خانه ساده گلی، دهکده های کوچکی به وجود آوردند و زندگی جمعی و اجتماعی خود را آغاز نمودند. کشاورزی در کنار نگهداری چند دام اهلی نیز رواج یافت. در تل باکون بقایای یک کلونی کوچک خانوادگی مربوط به این زمان به دست آمده. هنر معماری و خانه سازی با استفاده از گل بی شکل به صورت چینه در این زمان معمول می شود. در میان ظروف و کاسه هائی که از قشر سوم تپه سیلک، از تپه حصار و تپه گیان و شوش به دست آمده نشانهء رونق صنعت سفال دیده می شود. استفاده از مبانی فکری و هنری به شکلی کاملاً ساده در ساخت فرم و نقاشی ظروف. سلاح ها و ابزارها هنوز سنگی باقی مانده اند.

ویژگی های این هزاره :
- تمدن های اولیه سیلک کاشان، شوش، تپه حصار و تپه گیان (تپه ژیان)
- استفاده از چینه در ساختن خانه های گلی
- استفاده از رنگ مشکی و قرمز در رنگ کاری دیواری و نقاشی سفالینه ها
- قدیمی ترین خانه های گلی با پوشش شاخ و برگ و در غالب دهکده های کوچک شکل می گیرد.
- در اواخر این دوره از مس به صورت طبیعی استفاده شده و ابزار مسی نیز ساخته می شود
- پیکره های کوچک کاربردی و از جنس سفال ساخته می شود
- تأثیر نسبی از تمدن و هنر بین النهرین و تأثیر از تمدن های شکوفائی بابل و مصر

6- هزارهء سوم قبل از میلاد: (3000 تا 2400 سال قبل از میلاد)
عیلام که مرکز آن آوان است شروع به رقابت یا تمدن سومر می نماید. استفاده از انواع فلزات نرم توسعه بیشتری می یابد و آلیاژهای اولیه تهیه می شوند. روابط شمال و جنوب، نزدیک تر شده و سفال هایی مشابه در مراکز شوش ، گیان و لرستان به دست می آید.
- مرمر و سنگ سفید و قیر طبیعی و بعضی از سنگ های دیگر در ساختن اشیاء هندسی و کاربردی به کار می روند
- انواع سلاح های بهتر فلزی ساخته می شوند
- در قشر دوم شوش ظروف ارغوانی و زینت آلاتی از طلا و عقیق و سنگ لاجورد کشف می شود
- پیدا شدن تعداد زیادی قطعات صدفی، حاکی از ارتباط ساکنین تپه سیلک با ساکنین سواحل دریای خزر و سایر مناطق خوش آب و هوا است
- آجر مستطیلی و صاف قالبی در سیلک ساخته شده است
- صفحه سادهء گردنده به چرخ سفالگری تبدیل می شود تا چرخ سفالگری اختراع شود
- کوره آجرپزی اختراع می شود
- کشف آثاری از کوره های ذوب مس
- ساخت پیکره های کوچک و متوسط تأثیر گرفته از اعتقادات مذهبی
- رشد قابل توجه هنر سفالگری از نظر فرم، اندازه و طرح
- جایگزین شدن و همراه شدن طرح های ملهم از طبیعت به جای طرح های ساده هندسی بر روی ظرف
- تأثیر نسبتاً شدید تمدن و هنر و فرهنگ بین النهرین

7- هزارهء دوم پیش از میلاد و تمدن مادها: (2400 تا 1500 سال قبل از میلاد)
عناصر یاد شدهء بالا از هزارهء چهارم ، سوم و دوم ابداع شده و رشد و توسعهء آنها به مرور صورت گرفته و به دلیل عدم وجود اسناد تاریخی کاملاً گویا تقدم و تأخر آنها تا حدودی به صورت نسبی بیان گردیده است.
- استفادهء بهتر از انواع آلیاژهای مسی
- اختراع چرخهای ساده اولیه و چرخ ارابه
- احداث اولین برج های فانوس دریایی در خلیج فارس و دریای عمان
- ورود توده های آریایی به بخش های شمالی و مرکزی فلات ایران
- جداسازی و استفاده از فلزات سرب، نقره و طلا
- اختراع خط
- توسعه قابل ملاحظه تسلیحات و افول ساخت قطعات سفالی در مقابل رونق هنر مفرغ کاری
- احداث طاق ها و گنبدها در آرامگاه های منطقه اور
- اختراع ساختمان های خرپایی در شوش
- پیدا شدن آثار و اشیاء زرین و مفرغی تمدن های مارلیک، زیویه، حسنلو
- ایجاد دولت های آریایی
- اولین نشانه های ساخت قطعات سرامیکی و سفالینه های کاملاً پخته شده
- سفال آبی صاف در البرز و نواحی مجاور آن رواج یافته
- استفاده از گچ 
- نشانه هایی مبنی بر وجود و استفاده از آهن در ساخت قطعات و ابزارهای ساده به جای اشیاء مسی
- نشانه هایی از  وجود اولین قوس های هلالی در معماری شوش
- احداث ساختمان های با شکوه و بزرگ که بدنه و نمای آنها با آجر منقوش و نقوش آجری و گل پخته با اشکالی از موجودات دو جنسیتی (دو نوعی) و اشکال انسانی و حیوانی و گیاهی، درخت، اشکال نباتی
- ایجاد کشور بزرگی به نام عیلام در زمان اون تاش هوبان شهبانوی نپیرازو و توسعهء شهرنشینی
- هنر حکاکی و تراش قطعات نقش برجسته و مجسمه های سنگی نظیر هنر بین النهرین در شوش که باعث زیبایی و عظمت دو چندان بناها و اماکن مسکونی و زیارتکده ها گشته
- مهاجرت دومین گروه از آرین ها به ایران شامل: مادها و پارس ها که در حوالی رشته کوه های زاگرس و در امتداد آن مستقر شدند
- ورود خدایان بیگانه و جدیدی به نام سوریا، بوریا و ماروت به فلات ایران
- از حدود هزاره های چهارم قبل از میلاد تا سده های انتهائی این هزاره، سه تمدن بزرگ سومری ها_ آشوری ها_ کلدانی ها

8- نیمهء دوم هزارهء دوم قبل از میلاد: (1500 تا 1000 قبل از میلاد )
- کشف آثار و نشانه هایی از یک طاق ضربی و نیمه دایره در شوش که با آجر زده شده
- نشانه هایی از ساختن اولین آسیاب های بادی
- وجود آثاری از ساخت سرامیک های بهتر و استفاده از لعاب بر روی سفالینه ها در دوران حکومت کاسیت ها در ایران
- ساخت و احداث یکی از عجیب ترین و زیباترین معابد باستانی به نام زیگورات چغازنبیل در منطقه شوش در خوزستان و استفاده از قوس در این بنا
- احداث ساختمان هایی با سقف شیب دار یک طرفه و دو طرف در مناطق باران زای ایران
- پیدایش و بکارگیری وسیع مصالح آجری و قطعات خشتی بزرگ و پخته شده
- احداث ساختمان های خشتی 

9- هزارهء اول قبل از میلاد: (1000 تا 884 سال قبل از میلاد)
- طبق گفته باستان شناسان مراحل تاریک و سرد پیش از تاریخ تمدن ایران در تمامی قسمت های این هزاره همچنان باقی بود اما هیچگونه مدرک مستندی از این زمان به دست نیامد. در این دوران دامنه های کوه های البرز در میان دره هایی که در پناه آن قرار دارند، قبرستان های زیرزمینی کشف گردید که در آنها سفالینه های آبی رنگ ذغالگون به وفور وجود داشت.، این کشفیات حاکی از حضور گروه هایی از جماعات دام دار و کشاورز نسبتاً مرفه است که در آن زمان در این حوالی می زیسته اند. در این قبور همچنین اشیاء تزئینی و ظروف مفرغی بسیار زیبایی کشف می گردد.
- ساختمان های خشتی عظیم و بزرگ بنا می شود.
- در قبرستان های زیر زمینی خروین معروف به گنج تپه در حوالی قزوین آثار مفرغی زیبایی کشف می شود.
- آثار مشابهی از مفرغ به شکل مجسمه های کوچک، بتها و ظروف در نواحی مسکونی کوهستان های لرستان به دست می آید.
- کشف تمدن مارلیک که مربوط به همین دوران است. در دخمه ها و نهانگاه های مارلیک اشیاء قدیمی به دست می آید که قدمت آنها با اشیاء مکشوفه در زیویه و حسنلو برابری می کند.
- وجود آثاری از بکارگیری شِفتهء گل آهک
- وجود آثاری از ساختمان سازی بر روی سایت ها و صُفه های مرتفع
- هکمتانه به صورت تمدنی شهری نمایان شده است.
- در قرون هشتم و نهم پیش از میلاد بر اثر تراکم مهاجرت های جدید در ایران اختلالاتی از اقوام سیت، سیبری، اورارتوری، مانائی (مانوی) کاسیتی، مادی و پارتی به وجود می آید که تقریباً در غالب نقاط فلات ایران گسترش می یابد
- وجود نشانه های اولیه ای از ساخت و ابداع رشته چاه هایی متوالی به نام قنات
- احداث بناها و اماکن صخره ای در دل کوه ها و صخره های بزرگ در پناهگاه های طبیعی دره ها
- سدسازی و ساخت کانال های پیشرفته آبرسانی در منطقه خوزستان که با روی کار آمدن حکومت های هخامنشی پیشرفت و توسعهء بیشتری می یابد.
- و بالاخره انحطاط حکومت ها و فرمانداری های غیر متمرکز قبلی و سقوط یکباره یکایک حکومت ها و قومیت ها در نتیجهء ظهور امپراطوری عظیم و سازمان دار هخامنشی

بخش دوم: دوران تاریخی

10- تمدن هخامنشی: (860 و 825 تا 331 سال قبل از میلاد)
- بالاخره بر اثر اختلاف ها و اختلالات قومی، تمدن ها یکی پس از دیگری رو به زوال و اضمحلال نهادند و در نتیجه پیدایش امپراطوری هخامنشی و به وجود آمدن سازمانی متمرکز از دولت و نیروهای نظامی، ایران وارد دورهء تاریخی جدیدی گردید. کتیبه های بزرگ هخامنشی که در سه زبان پارسی، عیلامی و آکدی از آن زمان باقی مانده است چگونگی حکومت های اولیه هخامنشی را در زمان سیروس و داریوش نمایان می کند.

الف- حکام و سلاطین هخامنشی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی تمدن هخامنشیان: 
در سال 860 قبل از میلاد مقابله با حکومت شام صورت گرفت.
- در حوالی 825 ق.م مادها در ناحیه دریاچه ارومیه مستقر شدند.
- سال 825 ق.م پارس ها نیز در شمال خاوری شوش نزدیک خوزستان در منطقه ای که به پارسوماش مشهور بود مستقر شدند.
- در سال 728 ق.م دیوسه امپراطوری ماد را در اکباتان (هکمتانه) تاسیس نمود.
- در سال 700 ق.م هخامنش یا کمنس سر سلسله دودمان هخامنشی شد.
- حدود 675 ق.م هرا آرت، پارس ها را تحت سیطره و اطاعت خویش در آورد. در آغاز همین قرن هجوم سیمری ها در کوه های زاگرس، تِئیس پِس کشور پارسا را تسخیر نمود.
- در 653 تا 625 ق.م آریا رامانا پادشاه بزرگ کشور پارسا بود و سپس در مقابله با سیاگزار مغلوب شد و ایالت پارسوا به تسخیر وی درآمد. سیاگزار بعداً این ایالت را به کامبیز اول واگزار نمود. در کنار آن همزمان با هجوم سیت ها سیاگزار دوباره قدرت را به دست گرفته و بر پارس ها مسلط می شد.
سیروس اول پادشاه دیگر پارسوماش است که بعد از وی اروکو و بعد از او نیز کامبیز اول پادشاه بزرگ ناحیه پارسوماش و پارسا می شوند. در این زمان این دو کشور زیر نفوذ و فرمان مادها قرار داشت. وی به دلایل سیاسی ماندانا یکی از شاهزاده های مادی را به همسری برمی گزیند.
- در طول 614 تا 612 ق.م سیاگزار ناحیه آسور را نیز تسخیر نموده و با نابوپولاسار متحد می شود، انهدام کامل نینوا در این زمان صورت می گیرد.
- سال 610تا 585 ق.م هران فتح می شود. ماندانا دختر آستیتاژ به همسری پادشاه پارسوماش یعنی کامبیز اول درمی آید.
- در سال 559 ق.م وقتی سیروس دوم با نابونائید متحد می شود اکباتان را اشغال کرده و سلسله واقعی هخامنشی را تاسیس می کند. (559 تا 550 ق.م)
- سال 550 تا 546 ق.م وقتی سیروس کبیر عنوان پادشاه بزرگ ایران را می یابد، لیدی را ضمیمهء ایران می کند.
- 539 ق.م سیروس پاشاه، بابل را تسخیر می کند و کشور را به ساتُرپی های مجزا تقسیم می کند. سپس پاسارگاد و بعد تخت جمشید تأسیس می شود.
- 529 ق.م کامبیز دوم جانشین فرعون مصر در دره نیل می شود. آتوسا دختر سیروس کبیر با داریوش ازدواج می کند، ثمرهء این ازدواج تولد پسری بسیار باهوش و خوش اقبال است که بعدها عنوان پادشاه بزرگ ایران را بر خود می نهد.، پادشاه بزرگ ایران، او خشایار شاه است.
- در سال 521 ق.م وقتی داریوش اول با دختر پادشاه ایران ازدواج می کند، سرکوبی شورش های عیلامی ها، ماد، پارت ها ادامه یافته و امپراطوری از سند تا مصر و دانوب وسعت می یابد.
- 490 ق.م اولین جنگ ایران با یونان که منجر به شکست نیروهای ایرانی در منطقه ماراتن گردید.
- 486 تا 446 ق.م خشایار حاکم است و طغیان های مصر بر علیه ایران شکل می گیرد و در حدود هشت سال بعد در سال 480 ق.م دومین جنگ ایران و یونان در سالامین به وقوع می پیوندد که در نهایت جنگ مغلوبه شده و منجر به پیمان صلح و متارکه بین نیروهای ایرانی و یونانی می شود. 
- از 424 تا 331 ق.م که مصادف با انقراض حکومت های هخامنشی و تمدن آنها می شود، اتفاقاتی چند رخ می دهد، خشایار دوم سرگرم جنگ های خانگی می شود.، داریوش دوم و اردشیر دوم با مصر درگیر می شوند و در زمان اردشیر سوم دوباره مصر تسخیر می شود. جنگ با مقدونیه در زمان داریوش سوم و نهایتاً سقوط امپراطوری عظیم و بسیار پیشرفته هخامنشی پس از اشغال پایتخت های ایران، به دست اسکندر کبیر.

ج- هنرها، فنون و اختراعات تمدن هخامنشی:
در طی مدتی بیشتر از چندین سده، در حکومت هخامنشی در زمینه علوم و فنون مختلف ابداعات زیادی صورت گرفت و هنرهای زیادی دورهء اوج و شکوفایی تمام تاریخ خود را شاید در این زمان سپری کردند.
- مهندسین ایرانی موفق می شوند کانال های پیشرفته ای بسازند و در زمینه سد سازی نیز موفقیتهای زیادی کسب نمایند.
- استفاده از فلز روی
- تعدادی جاده از جمله جاده شاهی احداث می شود.
- به دستور کوروش کبیر ساختمان بنای پاسارگاد آغاز می شود و مدتها بعد ساختمانهای قصور پادشاهان در شوش به دستور داریوش آغاز می شود. 
- در حوالی 518 ق.م دستور ساخت و احداث مجموعه عظیم تخت جمشید توسط داریوش کبیر صادر می شود.، این کار بعد از مدتها مطالعات و محاسبات مختلف توسط معماران و مهندسان ایرانی صورت می گیرد . 
- از سال 520 ق.م که داریوش اول کانال سوئز را بین دره رود نیل و دریای سرخ می سازد تا در حدود 350 ق.م ایران در غالب زمینه های فنی و مهندسی و خصوصاً معماری و تزئینات سنگی خلاقیت فوق العاده ای از خود نشان می دهد. در ابتدای این زمان از لعاب مینایی استفاده می شود. سکه های داریک ضرب شده اند و دیگر اقدام مهم این دوره بجز احداث کانال سوئز، ساخت کانال آتوس و احداث پل بر روی هلس پونت است که به دستور خشایار شاه انجام می شود.
- در نوشته های تاریخی مربوط به این زمان از ساخت و احداث حلقه چاههای قنات در خرگه و کشف چاه های نفت، از وجود هنر و صنعت قالی بافی سخن به میان آمده است.
- اما مهمترین و نبوغ آمیزترین هنرهای هخامنشی مربوط به ساخت و تزئینات نقش برجسته سنگی تخت جمشید، شوش و پاسارگاد است، تخت جمشید را در واقع وجه تسمیه ی این هنرها می دانند. در همین زمان ظروف و اشیاء بسیار زیبای فلزی و زرّین ساخته می شود. 
- اطلاعات کافی و مهارت فراوان صنعتگران در ساخت ظروف و اشیاء فلزی و زیورآلات و اسیاء فلزی گرانقیمت

11- دوران حکومت های سلوکی، پارتی (اشکانی)
(از 323 تا 224ق.م) ابتدای این دوره با مرگ اسکندر و تقسیم امپراطوری های تحت فرمان وی میان جانشینانش شروع می شود. سلوکوس اول که اولین حکومت یونانی را در ایران برقرار کرد توانست ایالت بابل را نیز از آنتیگون فرمانروای مناطق شرقی امپراطوری پس بگیرد.

 

الف- حکام و سلاطین سلوکی و اشکانی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء سلوکی و اشکانی :
وقتی که در سال 323 ق.م اسکندر از جهان رفت امپراطوری وی بین جانشینانش تقسیم شد و به سال 312 ق.م سلوکوس اول اولین حکومت یونانی ایران را بنا گذارد. وی سپس ایالت بابل را از آنتیگون فرمانروای بخش شرقی امپراطوری اسکندر پس گرفت.
- سلوکوس برای تثبیت حکومت خود با آپامه یکی از نجیب زادگان ایرانی ازدواج نمود. (311 ق.م)
- سلوکوس تعدادی فیل جنگی را در قبال واگذار کردن افغانستان به چاندراگوپتا فرمانروای هند دریافت کرد.
- در 301 ق.م انطاکیه و سلوکیه در ساحل دجله مرکز حکومت سلوکیان شد و به استثنای دولت های پونت ، کاپادوک، پرگام و بایتان، قسمت های اعظمی از آسیای غربی در تصرف این سلسله قرار گرفت.
- سلوکیان سعی داشتند کشوری یونانی در ایران بنا کنند و در تمامی زمینه های هنری، زبان، شهرسازی و نحوهء کشور داری اقداماتی صورت دادند. در همین دوره ها به دلیل منابع قابل ملاحظه در آمد یک راه تجاری به نام جاده ابریشم که ایران را از طریق ترکمنستان به چین متصل می نمود احداث گردید.
- از 281 تا 212 ق.م دولت باکتری از کشور سلوکی مجزا شد و دولت های اشکانی پارت ها شکل گرفت و به ترتیب آنتیوکوس، سکوکوس دوم، سکوکوس سوم و آنتیکوس سوم بر این مناطق حکومت کردند. ساتراپیهای پارس و مادی به برادر اسکندر ((وِملن)) واگذار شد و در همین زمان آنتیکوس سوم به طرف مرزهای شرقی لشکرکشی نمود. در نهایت عقد پیمان مصالحهء سکوکیان با اردوان اول پادشاه اشکانی 
- در سال 261 ق.م پارت های مقیم خراسان که خود را سربازان ایرانی و وارثان حکومت های هخامنشی معرفی می کردند به دلیل مهارتشان در سوارکاری و تیراندازی بر علیه حکومت های سلوکی قیام کردند و اشک اول سلسله اشکانیان را در حدود سال های 248 ق.م و بعد از او تیرداد در ایران بنا گذاردند.
- از 188 تا 180 ق.م حکومت رم سلوکیان را به نفع دولت پرگام از آسیای صغیر بیرون راند و قتل آنتیکوس سوم به دست شورشیان و ضعف درون سازمانی حکومت آنتیکوس چهارم، ضعف کلی و سراسری بر حکومت های سلوکی حادث شد.
- 180 ق.م فرهاد اول از 174 تا 136 ق.م ، مهرداد اول توانست غرب ایران را تا خلیج فارس گسترش دهد و عنوان پادشاه ایران را بر خود نهاد.
- 180 تا 136 ق.م بابل فتح شد و پارت ها پایتخت خود را در تیسفون نزدیکی بغداد مستقر کردند.، بعد از فرهاد دوم در سال 129 ق.م طی جنگ های متمادی و هجوم و گریزهای پیاپی ایرانیان بر سلوکیان پیروز شدند. 
- 129 تا 127 ق.م امپراطوری ایران که توسط اسکندر مقدونی واژگون شده بود، دوباره توسط پارت ها اما با وسعتی کمتر از حکومت هخامنشیان بنا گردید. پیدایش حکومت های دست نشانده پارت ها مثل پارس، عیلام و آشور.
- جاده بزرگی که از دورا و پالمیر شروع شده و پس از عبور از ایران به جادهء ابریشم متصل می شد ، در زمان اردوان دوم تحت سیطرهء کامل ایران بود درآمد و در سال 91 ق.م مهرداد دوم ایران را به صورت یک قدرت بزرگ جهانی درآورد. حکام بعدی عبارت بودند از : گودرز اول، ارد اول، سینوتروکس، فرهاد سوم، مهرداد سوم و ارد دوم که بعد از حملهء روم از ایران دفاع کرد.
- از حوالی سال 37 ق.م که فرهاد چهارم آنتوان را در لشکرکشی به آتوروپات در آذربایجان فعلی شکست داد تا حدود 224 بعد از میلاد که در نتیجهء جنگ های درگرفته بین اردوان پنجم و اردشیر فرمانروای پارس و کرمان سلسله اشکانی سقوط کرد، شورش ها و قیام های متعددی در مناطق فلات ایران رخ داد و اقوام سامی و ایرانی توانستند اولین فتوحات خود را در مناطقی از شرق به جز ارمنستان به دست بیاورند.
- تیرداد دوم،ارد سوم، اردوان سوم، تیرداد سوم، گودرز دوم، بلاش اول، وارناش و پاکوروس دوم، اردوان چهارم، مهرداد چهارم و پنجم، بلاش سوم و چهارم و اردوان پنجم (آخرین پادشاه حکومت های سلوکی و پارتی از جمله پادشاهان بعدی بودند که بر ایران حکومت کردند مناطق عمده حکومتی سلاطین سلوکی و اشکانی در ایران در کوه خواجه سیستان، ری و شوش است و در بین النهرین در شهرهای آشور، هاترا، سامره، کیش، نیپور ، بابل، تیسفون و دورا در کنار فرات تا سرحد بغداد است

ج- هنرها، فنون و اختراعات سلوکیان و اشکانیان:
پس از سقوط اسکندر و شروع فرمانروائی حکام سلوکی و پارتی عمده فنون و علوم و هنرها دستخوش دگرگونی های زیادی گردید. بدین طریق اعتقادات، آداب و رسوم، طرز زندگی، هنر و فرهنگ فاتحان تغییرات اساسی را بر عرصه های مختلف تمدن ایرانی بر جای گذارد.
- ساخت مجسمه ها، نقوش برجسته و تصاویری به سبک یونانی، در معابد ساخته شده توسط سلوکیان در ایران اولین نمونه های برخورد فرهنگ و هنر ایرانی تلقی می شود. معبد دیانا در نزدیکی کرمانشاه، همچنین معابد آتنا و آرتمیس که حاوی مجسمه ها، ستون و سرستون هایی کاملاً یونانی است.
- خط میخی در این زمان جای خود را به خط پهلوی اشکانی می دهد.
- ساخت کلنی های زیستی و شهرهای کوچک و بزرگ از جمله شهرهای تیسفون و هترا در دارابگرد و گور. طرح عمومی بناها و شهرهای مدور احتمالاً از اصول شهرسازی آسیای غربی اقتباس شده باشد.
- نقوش روی دیوارها نقوش تزئینی هندسی است. تصاویر گل و برگ های رنگین ، تصاویر انسانی و تصاویر رب النوع، پادشاهان و ملکه ها دستمایهء ساخت مجسمه ها و نقاشی های دیواری عهد اشکانی شدند.
- قانون تقابل و نقش از رو به رو قابل مشاهده در مفرغ های لرستان
- رونق و رواج انواع مصنوعات فلزی و جواهرات، زیورآلات و آثار زرین و سیمین با نقوش و طرح های بیگانه
- کارهای سفالی با نقوش ساده عموماً غربی صورت می گیرد و بهترین نمونه های سفالی این دوره ساخت انواع تابوت های سفالی می باشد. به طور کلی انحطاط نسبی هنر سفالگری.
- ضرب سکه های بسیار زیبا و جذاب فلزی منقوش به تصاویر سلاطین و فرمانروایان سلوکی و پارتی و شمایل رب النوع ها
- رونق نسبی و کم شونده و زیاد شونده در هنرها و فنونی از قبیل: فلزکاری، معماری و تزئینات ساختمانی، گچ کاری، حجاری و مجسمه سازی. نقش برجستهء سنگی ، آرایش و زینت آلات، نقاشی دیواری. مهمترین و زیباترین نمونه های هنری این دوران مهره و سکه های اشکانی است.
- بکار گرفتن پیکره سازی در معماری و پدید آمدن پیکره های عظیم از پادشاه و رب النوع
- نقاشی های دیواری در کوه خواجه و دورا اروپوس
- آثار فلزی زینتی و رشد جواهر سازی و مرصع کاری فلزی
- تغییراتی در روش های رنگرزی الیاف و همینطور در شیوه های بافت قالی ایرانی
- احداث شهرهای گور، دارابگرد، هترا و تیسفون
- سیستم طاق با قوس عرضی ابداع می شود.
- استفاده از کاغذ ((پارشمن)) در نوشتن
- ابداع و تکامل روش گنبد سازی بر روی قاعده های چهارگوش
- تقابل و داد و ستد فنون و روش های لعابکاری بین چین و ایران

12- حکومت ساسانیان (642 تا 224 قبل از میلاد)
الف- حکام و سلاطین ساسانی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی عهد ساسانی:
در 224 بعد از میلاد اردشیر اول که خود را از تبار ساسانی می دانست بر اردوان پنجم آخرین فرمانروای پارتی پیروز شده و تیسفون را به تصرف خود درآورد.
- در سال 227 ب.م وقتی که خسرو اول پادشاه ارمنستان قصد بازگرداندن حکومت های اشکانی را داشت، توسط اردشیر اول شکست خورد و اردشیر مناطق وسیعی از رود فرات تا مرو و هرات و سیستان را به تصرف خود در آورد.
- بعد از سال 237 ب.م اردشیر نصیبین و کرخه را دوباره تصرف کرد که بدین ترتیب امپراطوری ساسانی وسیع تر شد.
- در فاصلهء سال های 241 تا 269 شاپور اول توانست پیشاور را به تصرف خود درآورده و بین النهرین و ارمنستان را که توسط فیلیپ اشغال شده بود تسخیر نموده و انطاکیه را نیز به منطقهء تحت سیطرهء خود بیافزاید. وی در جنگی که در 260میلادی بین ایران و روم در گرفت والرین امپراطور روم را اسیر نموده و به شورش آورد.
- 272 تا 276 میلادی حکومت هرمز اول، بهرام اول و بهرام دوم.، فرد اخیر ارمنستان و بین النهرین را در جنگی تازه به رومیان واگذار کرد.
- 293 میلادی بهرام سوم توسط نرسس پسر شاپور اول سرنگون شد.
- 302 میلادی هرمز دوم پادشاه شد وی هجوم های اقوام چینی و هیاطله از متحدین کوشانها و همینطور تجاوز قبایل عرب را متوقف نمود. (302 تا 379 میلادی)
- 383 شاپور سوم، 388 بهرام چهارم، 399 یزدگرد اول که برای متحد کردن اقوام مختلف زنی یهود اختیار نموده بود به ترتیب حکومت کردند، 421 بهرام پنجم به کمک شاهزادگان عرب به پادشاهی رسید. 438 یزدگرد دوم 457 هرمز سوم، 457 میلادی فیروز اول، 484 بلاش، و 488 قباد اول که جاماسب برادر خود را از حکومت خلع کرده و به جای وی نشست. 531 خسرو اول و 540 فتح انطاکیه توسط وی و عقد پیمان عدم تعرض پنجاه ساله بین ایران و روم.
- 578 اوج شکوفایی تمدن ساسانی در سال های انتهایی این سلسله
- در فاصلهء سال های 579 میلادی هرمز چهارم به سلطنت رسید، خسرو دوم بعد از وی بهرام چوبین را به سلطنت دعوت نمود. خسرو پرویز دوباره به سلطنت رسید و اراضی بین النهرین، ارمنستان و آناطولی را تسخیر نمود.
- 628 قتل خسرو پرویز، و حکومت اردشیر سوم
- از زمان خسرو پرویز و یزدگرد سوم در 632 میلادی منطقهء بین النهرین توسط ابوبکر از یاران پیامبر اشغال شد و حدود دوازده پادشاه یکی پس از دیگری بر مناطق تحت سیطره ایران حکومت کردند.
- در طی سال های 634 تا 644 بعد از اینکه عمر به جای ابوبکر به خلافت رسید جنگ های قادسیه که به سقوط پایتخت ایران یعنی تیسفون و امپراطوری ساسانی منجر شد. جنگ نهاوند موجب پیروزی اعراب شد و تقریباً سراسر نواحی فلات پهناور ایران توسط عثمان خلیفه سوم تصرف شد. 
- 656 میلادی خلافت علی ابن ابیطالب(ع)

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء ساسانی
فارس و استخر که مهد تمدن هخامنشی بود همچنان مهد تمدن باقی ماند، اما تمدنی جدید با ظهور سلسلهء ساسانی شکل گرفت.
-  ظهور مانی نقاش ایرانی که آثارش تاثیر زیادی بر تفکرات برخی افراد داشت، نقاشی هایش نیز بر تصویر سازی های بعدیِ دوره های اسلامی ایران تأثیرات بارزی بر جای گذارد.
-  معماری و شهرسازی ساسانی با تفاوت ها و تحولاتی دنبالهء هنر اشکانی بود، از جمله تفاوت ها استفاده از روش طرح مستطیل در شهرسازی ساسانی را می توان ذکر نمود.
-  مصالح ساختمانی شامل سنگ های عظیم، قلوه سنگ، گل، آجر پخته و خشت بود و بر روی سنگ ها و ستون ها همچون هخامنشیان نقوش را حجاری می شد.
-  استفاده از طاق های هلالی و گنبد در معماری ساسانی خصوصاً در بنای آتشکده ها معمول گردید.
-  هنر نقش برجسته دورهء ساسانی در زمان بهرام اول به اوج اعتلای خود رسید و موضوع عمده نقوش برجسته و حجاری ها و حتی نقاشی های عهد ساسانی پادشاه، اهورا مزدا، فرشتگان و دربار و تشریفات درباری بود.
-  به دلیل وجود راه های ارتباطی بین ایران و بیزانس و روم قدیم و وجود جاده ابریشم صنعت نساجی و بافندگی در این عهد به نهایت کمال و زیبائی رسیده است.
-  ظروف نسبتاً زیادی از جنس فلز و غالباً فلزات گرانبها با نقش برجسته و حکاکی شده از ویژگی های بسیار بارز این دوره است. (رشد فوق العاده ظروف سیمین)
-  با سقوط سلسله های هخامنشی هنر و تمدن آنها به طور کامل از بین نرفت و گویا دوباره هنرهای هخامنشی در عهد ساسانی زنده می شد.
-  آثار و نقاشی های دیواری و کتاب آرایی سبک مانوی
-  بکار بردن موزائیک در نقاشی و بنا
-  نقوش برجسته در نقش رستم فیروزآباد، دره بیشابور، طاق بستان، مجسمهء عظیم شاپور و ... به طور کلی حجاری های این دوره مشتمل بر بیست حجاری است که علاوه بر موارد ذکر شده، نقوش دیگری نیز وجود دارد از قبیل: نقش برجسته ای در نزدیکی تخت جمشید در مشهد و حجاری سلماس در شمال غربی دریاچه رضاییه
نمونه های بسیار زیبایی از گچ بری دورهء ساسانی طی اکتشافاتی که در ری انجام می گیرد از یک قصر قدیمی به دست می آید.
         - سبک چهار طاقی در بنا به دست می آید.
          - سد قوسی با شکلی کامل تر و پیشرفته تر ابداع می شود.
          - شهرها و کاخ هایی همچون بیشابور، تالار کسری، کاخ شیرین و هوش کوری، کاخ سروستان بنا شده اند.

 بخش سوم: دوران اسلامی
1- حکومت خلفای اموی( 661 تا 750 میلادی)
الف- حکام و سلاطین اموی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دوران اموی :
آغاز و ابتدای رواج و توسعه فرهنگ اسلامی در ایران در این زمان و با روی کار آمدن خلفای اموی
- در سال 660 میلادی معاویه در دمشق خود را خلیفه خواند و بر تخت نشست. از 680 به بعد حکامی مانند یزید اول 684، معاویه دوم 685، عبدالملک 705، ولید اول 717، سلیمان و عمر دوم 720، یزید بومد 724، هشام 743 و ولید دوم 774، که مصادف با شورش شیعیان در ایران بود.، یزید سوم و مروان دوم نیز از سلاطین بعدی بودند که در ایران خلافت نمودند.
در طی سال های 747 تا حدود 50 سال بعد از آن که با قیام ابومسلم خراسانی همراه بود جنگ ذاب در ایران به شکست مروان دوم انجامید.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دوران اموی:
با غلبه و استیلای اعراب بر ایران و ظهور دین جدید الهی دورهء جدیدی در تاریخ صنعتی و هنری ایران شروع گردید.
- قبل از این دوره در زمان عمر، شهرهای کوفه و بصره توسط یک مهندس و معمار ایرانی به نام روزبه احداث می شوند.
- 675 زمان ساخت اولین مسجد به شکل ساختمان در ایران و در شهر دامغان بنا شد و به نام مسجد تاریخانه (تاریک خانه) دامغان شهرت یافت.
- صنعت ساخت و استفاده از کاغذ در ایران رواج یافت.
- نقاشی های دیواری درون کاخ ها و قصرها به دستور سلاطین اجرا شده و نقوش غربی شامل انسانی و حیوانی و گیاهی به کار می رود.
- در بناها از گچ بری و آجر کاری استفاده می شود.
- ادامهء شیوه ها و فنون دورهء ساسانی در نساجی و بافته های پشمی و ابریشمی که عموماً به همراه نقوش و طرح های تجریدی ساسانی می باشد.
- نشانه هایی بر ترویج و تکامل خط کوفی که به خطوط متنوعی تبدیل می شود.
- آثاری از ابداع خط نسخ
- منسوخ شدن ظروف فلزی طلایی  و نقره ای و شیوه های تزئینی این ظروف به دلیل ممنوعیت مذهبی در استفاده از طلا و نقره
- سفال بعد از اسلام مانند سایر صنایع از روی اصول و نمونه های قدیمی ساخته می شود اما تزئینات و نقوش بسیار با احتیاط اجرا می شود.
- پیدا شدن ظروف ساده سفالی با لعاب آبی متمایل به سبز
- استفاده از حروف کوفی در تزئینات ظروف، تحریرات و کتاب آرایی و استفاده در تزئینات بنا به شکل کاملاً ساده و ابتدائی
- مفرغ اصلی ترین فلز مورد استفاده در ساخت و تولید آثار هنری و اشیاء مصرفی است.
- در مشاطه ماوراء اردن خرابه هایی از یک قصر سنگی آجری کشف گردید که آرایش بسیار زیبایی داشت و عناصر هنری ایرانی در آن به وفور دیده می شد، این آثار از تأثرات مهم هنری ایرانی در دورهء اموی می باشد.

2- حکومت خلفای عباسی(750 تا 1258 میلادی)
الف- حکام و سلاطین عباسی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء عباسی:
شهر کوفه که در زمان عمر احداث شده بود توسط صفاع به عنوان پایتخت موقت برگزیده شد.( 750 میلادی)
-  در سال 754 میلادی بعد از خلافت رسیدن منصور و به دستور وی ابومسلم به قتل رسید، وی همچنین مرکز خلافت را به بغداد انتقال داد.
-  خلفای بعدی 775 المهدی- 785 الهادی- 786 هارون الرشید- 809 امین- 813 مأمون

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء عباسی
همچون دورهء امویان بسیاری از هنرها و صنایع قبل از اسلام دست نخورده باقی می ماند و تنها در صورت و ظاهر تغییراتی حاصل گردید.
-   مهمترین ویژگی هنرهای این دوره وجود نقاشی ها و تزئیناتی است که بر در و دیوار و سقف کاخ ها و قصور خلفای عباسی مشاهده می شود.، از جمله نقاشی های کاخ جوسق الخاقانی
-   مکتب نقاشی عباسی شکل می گیرد.
-   خط کوفی و انواع جدیدتر آن در هنرهای تزئینی، معماری و کتاب آرایی و تحریر وارد می شود.
-   ترجمهء کتاب های مختلف علمی، پزشکی، زیست شناسی و غیره از زبان های پهلوی، هندی، یونانی و سریانی
- آثار تاریخی و عناصر معماری از قبیل سرستون ها و محراب ها باقی مانده از این دوره نشان دهندهء مهارت و عظمت حجاری ها و ترکیب و همراهی آن با گچ بری های تزئینی می باشد.
- اسلوب و تکنیک های حجاری، گچ بری و منبت چوب که در دورهء اموی رایج بود به شیوه های غنی تری در این زمان ادامه یافت.
- ساخت منبرهای بسیار زیبا و بزرگ چوبی با تکنیک های کنده کاری و منبت و معرق و مشبک چوب رواج ویژه یافت.
- حکاکی عاج و استخوان نیز از هنرهای رایج این دوران بود.
- رواج شیوه، جدیدی از طرح ها و تزئینات سفالی با رنگ آمیزی مخصوص
- ظروف مصرفی عمومی و ظروف خاص درباری از جنس شیشه و با تزئینات مُهری، بدون تزئین و با رنگ های خاص از قبیل ارغوانی تولید گردید.
- منسوجات اوایل دورهء اسلامی و دورهء عباسی به سبک و اسلوب دورهء قبطی ها و ساسانیان بود اما به تدریج یک روش خاص اسلامی به وجود آمد که در تمامی کشورهای اسلامی انتشار یافت.
- تولید پارچه های ابریشمی و پارچه های توری شکل که برای عمامه و شال به کار می رفت، پارچه های ابریشمی و کتان سیاه با حواشی تزئینی، پارچه های طراز عباسی به همراه کتابت انواع مختلف خط کوفی و بکارگیری نقوش و تزئیینات ترنجی و گیاهی ساده، استفاده از طرح های هندسی و گلدوزی با ابریشم چند رنگ در منسوجات
- استفاده از خطوط کوفی و نقوش بسیار ساده اسلیمی در قالیبافی
- بکار بردن جلالی فلزی و ساخت ظروف لعابی با جلای معدنی 
- دانشمندان زیادی در زمینه های علوم و اختراعات پا به عرصهء ظهور می گذارند از جمله: ابوریحان بیرونی، بو علی سینا، خجندی((سازندهء اولین استرلاب ایرانی))، ابوالوفا بوزجانی، نوبخت مهندس ایرانی((طراح شهر بغداد))، ابوسهل کوهی(( بنا کنندهء رسدخانه بغداد))، محمد خوارزمی، موسی بن شاکر و فرزندان او که در زمینه وسایل مکانیکی تحقیق می نمودند، زکریای رازی و غیره...
- گنبد قابوس در گرگان با سبک و اسلوبی زیبا ساخته می شود.
- ساخت گنبد سرخ در مراغه و مقبره بایزید در بسطام
- توسط المظفر دانشمند ایرانی اولین استرلاب خطی اختراع می شود.

3- حکومت طاهریان (820 تا 862 میلادی) در خراسان
الف- حکام و سلاطین طاهری:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء طاهریان: 
در سال 820 میلادی طاهربن حسین سردار لشکر مامون خلیفه عباسی، سر به شورش برداشته و به فرمانروایی خراسان رسید، وی پایه گذار حکومت طاهری بود. حکومت سامانیان و طاهریان به طور موازی با آخرین خلفای حکومت عباسی ادامه داشت، زمان این وقایع بعد از استقلال طاهر خلیفهء بعد از المعتصم بود. در این زمان سامره پایتخت خلفای عباسی شده و بعد از روی کارآمدن المتوکل تعدادی سرباز ترک (ترکان سلجوقی) مامور نگهبانی و حفاظت از سلطان گردیدند و همانها عاقبت سلطان المتوکل را به قتل رساندند. آغاز اولین دولت های ایرانی اسلامی

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء طاهریان:
- در غالب هنرها از جمله فلزها کاری و نساجی، شیوه ها و روش های دورهء ساسانی و عباسی با ظرافت و دقت بیشتری ادامه یافت، این امر به دلیل تجربه و مهارت بیشتر صنعتگران و هنرمندان ایرانی بود که تکنیک ها و فنون قبل از اسلام را حفظ نموده بودند و از سوی دیگر کاملاً با روحیات و حوائج اسلامی نیز آشنا گردیدند.
- ظروف سیمین به یادگار مانده از دورهء ساسانی و بکار رفته در زمان اموی و عباسی جای خود را به ظروف مسی، برنجی و مفرغی داد.
- بافته های پشمی، کتانی، نخی و ابریشمی با تزئینات نخی ابریشمی رنگارنگ ادامه یافت.
- در زمینهء سفال پیشرفت هایی حاصل شد و انواع نقوش رنگین و خطوط کوفی در تزئینات ظروف سفالی و لعابدار بکار رفت.
- اولین نمونه های خط کوفی ایرانی نمایان گردید. خطوط کوفی بنایی ساده در معماری و خطوط کوفی تزئینی در تجلید و کتاب آرایی مورد استفاده قرار گرفت.
- غالب فنون و صناعاتی که در طی دورهء حکومتی عباسیان از 750 میلادی به بعد رواج داشت، در دوره های حکومتی کوتاه طاهریان از 820 میلادی تا روی کارآمدن ترکان سلجوقی و در دوره های حکومتی کوتاه طاهریان از 820 میلادی تا روی کارآمدن ترکان سلجوقی و در دوره های طاهری، صفاری، سامانی، آل بویه و غزنویان ادامه یافت.

4- حکومت صفاریان ( 862 تا 903 میلادی) در ایران و ماوراء النهر و علویان (864 تا 1032 میلادی) در مازندران (طبرستان)
الف- حکام و سلاطین صفاری و علوی :
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء صفاری و علوی:
المستعین از خلفای هم عصر صفاریان بود. یعقوب لیث صفاری بر سیستان و بلوچستان مسلط شد. سربازان مزدور ترک المستعین را نیز از خلافت خلع نموده و برادر او المعتذر را به جای او بر تخت نشاندند.
- 867 یعقوب لیث صفار هرات را نیز به تصرف درآورد.
- بعد از الموفق در 869 ، یعقوب در سال 871 به حکومت تخارستان رسید. او در سال 873 حکومت طاهریان را برانداخت و بدین ترتیب بر نیشابور و مناطقی از خراسان تسلط کامل یافت.
- بعد از مغلوب شدن یعقوب در بغداد به سال 876، برادر او عمرولیث صفاری در 879 جانشین وی گردید. با فرمانروایی وی بر بین النهرین تجزیه و انقراض کامل خلفای بیگانه در حال انجام بود.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء صفاری و علوی:
- گروه ایرانی اخوان الصفا آثار زیادی در زمینهء علوم و مهندسی به وجود آوردند و همانطور که گفته شد اتمام شاهنامه، احداث گنبد قابوس، ساخت استرلاب، ارتفاع یاب، زاویه یاب، انواع تراز و بسیاری از فنون و اختراعات همزمان در مناطق مختلف ایران در دوره های حکومتی صفاری، علوی، طاهری و سامانی شکل می گرفت.
- سایر هنرها با خصوصیاتی عمومی در مناطق ایران انجام می شد و با توجه به شهر و منطقه تحت حکومت هر دوره، هنرها بیشتر در خدمت خلفای آن ناحیه قرار می گرفت.


5- حکومت سامانیان (900 تا 999 میلادی) در ماوراء النهر
الف- سلاطین و حکام سامانی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء سامانی:
سامانیان توانستند بعد از خلع نمودن عمرولیث صفار از حکومت، قلمرو تحت سیطره او را ضمیمه حکومت خود در ماوراءالنهر نمایند. در این دوره به مرور خلفای عباسی از حکومت خلع شده و یا به قتل می رسیدند.
- در 928 میلادی آل زیار نواحی وسیعی از سواحل دریای خزر را به تصرف خود درآوردند.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء سامانی :
پراکندگی جغرافیایی و وجود تعداد زیادی حکومت های مرکزی و محلی مانع از نتیجه گیری یکپارچه و کلی از هنرها و فنون این دوره ها می شود. به طور کلی تا قبل از حکومت گسترده تر و با ثبات تر سلجوقی، سلسله های متعددی به صورت پراکنده در مناطقی معدود حکومت نمودند.، در این زمان ها غالب هنرها و فنون رایج در حاشیه مسائل سیاسی به رشد و رواج خود ادامه می داد و بعضاً در خدمت حکام و خلفا و سلاطین هر منطقه نیز قرار می گرفت.

6- حکومت آل بویه ( 932 تا 1055 میلادی) و غزنویان ( 962 تا 1040 میلادی)
الف- حکام و سلاطین آل بویه و غزنوی: 
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء آل بویه و غزنوی:
در سال 935 میلادی قیام آل بویه بر علیه خلفای عباسی صورت گرفت.، سپس خوزستان، شیراز، کرمان و اراک به تصرف این طایفه درآمد.
- معزالدوله احمدابن بویه وقتی وارد بغداد شد به لقب امیرالامرا نایل گردید و به سمت وزیر و نایب خلافت منصوب شد.(946 میلادی)
- عضدالدوله از دیگر امرای بویه دست به اصلاحاتی اجتماعی و عمرانی زد که بدین طریق طرفداران بسیاری را جلب نمود. (949 میلادی)
- نگارش شاهنامه توسط حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر نامدار ایرانی به سال 1010 میلادی پایان می یابد.
- کرجی دانشمند و مهندس ایرانی توانست ابزارهای مکانیکی زیادی اختراع و ابداع نماید که از آن جمله ترازها، انواع ارتفاع یاب و تعدادی زاویه یاب دریایی را می توان ذکر نمود.
- در 1044 میلادی حکیم عمرخیام علاوه بر شعر در زمینهء فلسفه و ریاضی مطالعات و تحقیقات فراوانی را انجام داد. 
- ادامهء شیوه های ساخت و تزئین ظروف و اشیاء فلزی به سبک دوره های قبلی و رواج دوباره ظروف و قطعات فلزی نقره ای و طلایی که با تکنیک های حکاکی، برجسته کاری و مشبک کاری و با تزئینات گیاهی و استفاده از خط کوفی ساخته شده بود.
- در زمینه منسوجات و بافندگی نیز روش های دورهء عباسی و سامانی ادامه یافت و بافته های پشمی و ابریشمی با نقوش تزئینی گیاهی تهیه گردید.
- انواع نقش ها جدیدتر و متکامل تر شده و به همراه نقوش قبلی مانند ترنج، سرترنج، محرابی، لچکی و حواشی و همینطور نقوش هندسی در تزین و آرایش صنایع دستی بکار گرفته شد.
- تعدادی آسیاب بادی با روش های جدید ساخته شد.
- دورهء جدید تحقیقات و مطالعات بوعلی سینا در زمینهء علوم زمین شناسی، خواص مواد و مکانیک . (980 تا 1037 میلادی)
- در نهایت شرح و طرح انواع اولیهء چرخ دنده ، توسط ابوریحان بیرونی که بسیار هم کارآمد بودند و عمدتاً توسط سایر صنعتگران و مهندسین در ساخت وسایل مکانیکی مورد استفاده قرار گرفت.

 


7-  حکومت سلجوقیان (1037 تا 1194 میلادی)
الف- حکام و سلاطین سلجوقی :
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء سلجوقی:
در حدود سالهای 1000 میلادی قبایل چادر نشین و صحراگرد ترکمن که از نواحی قرقیزستان واقع در آسیای مرکزی یا به قولی از نواحی دشت قیچاق به ایران آمده و به صورت پراکنده مستقر شده بودند، توانستند در سراسر فلات ایران به مسیر خود ادامه دهند. سلاجقه که از پیروان مذهب سنت بودند غالباً در مناطق شرقی رحل اقامت گزیدند و در دهه های اولیه قرن یازده میلادی با تصرف قسمت اعظمی از ماوراءالنهر حکومت خود را استقرار بخشیدند. در این زمان یکی از امرای خاندان سلجوقی و از سرداران بزرگ این طایفه که به اتابک معروف بود،به قدرت رسید. اینان غالباً از اتابکان آذربایجان ، لرستان فارس و کرمان بودند
- در 1031 میلادی طغرل بیک رئیس قبایل ترک سلجوقی موفق شد مرو را از چنگ سلطان مسعود غزنوی خارج نماید.
- شش سال بعد یعنی در 1037 میلادی نیشابور را نیز از حکام غزنوی گرفت
- تنها بعد از 3 سال دیگر تمامی نواحی تحت اشغال غزنویان در خراسان ضمیمه متصرفات حکام سلجوقی گردید.
- طغرل بیک سلجوقی در 1055 میلادی بغداد را نیز به تصرف خود درآورده و حکومت بویهان (آل بویه ) را نیز برانداخت
- در سال 1063 میلادی یکی دیگر از اتابکان سلجوقی جانشین طغرل بیک شد، نام وی آلب ارسلان بود
- وقتی که در سال 1071 میلادی دیوجانس رومانوس امپراطور بیزانتین توسط نیروهای ایرانی به اسارت درآمد..، ملکشاه سلجوقی که از سرداران رشید این قوم بود توانست حکومت را در سال بعد (1072 میلادی) به دست آورده و به جای آلب ارسلان بر تخت نشست، امپراطوری سلجوقیان در این زمان از مرزهای چین تا روسیه و از حدود ماوراءالنهر تا شبه جزیره عربستان وسعت یافته بود 
- در سال 1091 میلادی فیلسوف و دانشمندی به نام حسن صبا بر علیه حکومت مرکزی قیام نمود و با حوارّیون خود در قلعهء الموت در نزدیکی قزوین مستقر شد. وی با عوامل نفوذی خود توانست ضربات مهلکی بر پیکره حکومت های وقت وارد نماید  
- در آخر حوالی سال 1118 .م سلطان سنجر آخرین پادشاه سلجوقی وقتی بر تخت نشست حکومت سلاجقه صحرا گرد در طی حدود یک قرن قسمت اعظم نواحی تحت سیطره ایران را به اطاعت خود درآورده بودند، در این وقت رو به افول می گذارد و زمانی که آخرین خلفای این قوم در حدود سالهای 1190 تا 1194 میلادی توسط سلسله های بعدی سرنگون شدند تنها در مناطق معدودی از خراسان فرمانروایی می کردند.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء سلجوقی :
سلاجقه بعد از به قدرت رسیدن و گسترش دادن امپراطوری خویش در ایران، آسیای صغیر ، ماوراءالنهر و عراق ، پیوسته حامی و مروج هنرمندان و صنایع و فنون منطقه بودند. در این دوره به دلیل حمایتهای گسترده سلاطین سبک و روش خاصی در هنرها و صنایع ایجاد شد که بعدها نیز با همین نام ( روش سلجوقی) معروف گردید. سبک سلجوقی دارای ویژگی های خاصی بود از جمله عظمت و بزرگی و بلندی بناها ، تزئینات خاص حیوانی و تقلید از نقوش طبیعی و استفاده از تزئینات و نقوش برجسته بر سطح غالب مصنوعات دستی و همینطور در بنای ساختمان ها هنرها و ابداعات زیادی مربوط به این دوران در کتب تاریخی ثبت شده است.   
-    سال های اولیهء حکومت های محلی سلاجقه در 1006 میلادی، گنبد قابوس در گرگان با معماری زیبا و خاص خود ساخته شد.
-   از ویژگی های دورهء سلجوقی ساخت بناهای زیبا و عظیم مدارس و مساجد است که غالباً با نماهای دلفریب و خوش نقش و با تزئینات آجری و معقلی تکمیل شده اند.
-   خواجه نظام الملک وزیر دانشمند این دوره با حمایت هایی که از علما و ادبای همچون خیام و فردو سی می نمود، همچنین با احتمامی که در ساخت مدارس بزرگ در شهرهای ایران از خویش نشان می داد، خود را به عنوان سرداری فهیم و دوستدار علم و دانش نشان می داد. در زمان او حکیم عمرخیام توانست در همین مدارس به تدریس و تحقیق اشغال ورزد و مطالعات فراوانی در علوم مختلف انجام دهد.
-   تأثیر زیاد ساختمان مساجد از بناهای مدارس در این دوره به اوج خود رسید و استفاده از صحن حیاط مستطیل در مدارس به اضافه گنبدهای عظیم، جزو لاینفک مساجد زیبای این دوره شد.
-   همانطور که قبلاً ذکر شد بناهای مقبره بایزید در بسطام به سال 1120.م و گنبد سرخ مراغه در سال 1147.م ساخته می شود.
-   در همین دوره ها ساختمان یکی از زیباترین و عظیم ترین مساجد جهان ساخته شود. ساخت این بنا که مسجد جامع اصفهان است در حدود سال های 1157.م شروع شد.
-   در این زمان شکل و فرم گنبد و شبستان پیشرفت زیادی کرد. این پیشرفت در بخشی از مسجد جامع اصفهان که در دورهء ملکشاه سلجوقی و به امر او ساخته شده به خوبی نمایان است.
-   از دیگر ممیزات و ویژگی های هنر سلجوقی تزئین دیوارها و نمای ساختمان ها با آجرهای ساده و با اشکال هندسی و استفاده از کاشی های رنگی، قطعات موزائیک کاشی و آجر می باشد.
-   ابداع محراب های مسطح بدون فرورفتگی این محراب ها دارای اشکال و نقش هایی خاص بود و محرابی را مجسم می کرد که دو ستون در طرفین آن قرار گرفته باشد.
-   استفاده از خشت کاشی های ستاره صلیب (شمسه و چهارپرصلیب) با نقوش انسانی، حیوانی و گیاهی بسیار زنده و جاندار
-   استفاده از لعاب غازمغازی (زرین فام) در کاشی، ظروف معمولی و ظروف مینایی و غالباً با طرح هایی الهام گرفته از نقاشی های سبک چینی     
-   از دیگر ممیزات سبک و هنر سلجوقی، ساخت و استفاده از ظروف و قطعات زینتی و تزئینی زرین و سیمین بود که با شیوه های برجسته کاری و مشبک کاری و غالباً با نقوش گیاهی و خط کوفی تزئین می گردید.
-    تحول و ابداع خطوط جدید منتزع شده از خط کوفی به اشکال مختلف گلدار و استفاده از این خطوط در تحریر و        تزئین و تجلید کتاب ها و نقاشی ها، همینطور استفاده از آنها بر سطح اشیاء دستی و بکارگیری آن به شکل کوفی بنایی در آجرکاری و معقلی بناها
-   استفاده از حروف کوفی متصل شده به یکدیگر و بکارگیری خط نسخ در کتاب آرایی.
-   استعمال و شیوع کامل کاغذهای چینی و ایرانی در کتابت
-   استفاده از نقوش ترنجی بسیار متنوع شده و پرکار در قالی و استفاده از خط در حاشیهء قالی ها و قالیچه ها
-   بکارگیری جلدهای چرمی با تأسی از هنر مصر و مصور نمودن کتب با اختلاتی از شیوه های جدید و شیوه های سبک عباسی
-   ابداع نوع جدیدی از سفال به نام گبری که از زیباترین و اصیل ترین نمونه های صنعت سفال ایران محسوب می شود. در این تکنیک نقوش بر دیوارهء خارجی ظروف کنده شده و زمینهء آن نیز با شاخه و برگ و گل تزئین شده است و همراه آن اشکال هندسی، اشکال حیوانی و پرندگان که با مهارت و زیبائی خاصی حک شده است. این تزئینات نقوش برجسته و ممتاز فلزات دورهء ساسانی را تداعی می کند.
-   از جمله زیباترین مصنوعات دستی متعلق به این دوره می توان انواع آبگینه و خزف را ذکر نمود که با تکنیک و طرح های جدیدی به دست  می آمد.
-   و استفاده از قالب جهت نقش اندازی بر کوزه ها و سفال به جای تزئینات مهری در این دوره مرسوم گردید.

8- حکومت خوارزمشاهیان (1077 تا 1231 میلادی)
الف- حکام و سلاطین خوارزمی:
ب- وقایع تاریخی و فرهنگی دورهء خوارزمشاهیان:
در فاصلهء سال های 1209 تا 1155 میلادی طوایفی از ترکان غور که اصلشان از کوهستان های غور در افغانستان است و به شکل پراکنده با جنگ و گریز علیه حکام و سلطین به مبارزه بر می خواستند، توانستند در سال 1149 .م غزنه را تصرف نموده و با تصرف غوریه ی غزنین، برای همیشه به سلطنت غزنویان درایران پایان دهند. سپس بر سیستان، بامیان و خراسان شرقی مسلط شدند، اما در حوالی سال های 1170 تا 1172 میلادی که طوایف خوارزم و خیوه داغبه حکومت و سلطنت داشتند نواحی متصرفه غوریان را پس گرفتند آنها توسط یکی از سرداران خود به نام علاءالدین تکش به قدرت رسیده و اولین حکومت خود را در اوایل نیمه دوم قرن دوازدهم میلادی در شهرهای اصفهان و خراسان برپا نمودند. 
- در سال 1199 میلادی سلطان محمد خوارزمشاه بر تخت نشست.
- بعد از اینکه سلطان علاءالدین محمد، افغانستان را تصرف نمود در سال 1218 میلادی چنگیزخان مغول با سپاه عظیم خود از نواحی شمال به ایران حمله ور شد و خراسان و غالب نواحی شمالی را به تصرف خود درآورد.
- قبل از مرگ چنگیزخان درسال 1227 میلادی سطان جلال الدین پسر سلطان محمد خوارزمشاه توانست به فاصله یک دهه از هجوم مغول، ایران را از چنگ قبایل وحشی مغول آزاد نماید.
- بعد از مرگ سلطان جلال الدین خوارزمشاه، مغول ها دوباره به ایران حمله کرده و آن را تسخیر نمودند،بدین ترتیب دوره های جدیدی از حکومت ایلخانان مغول برای چندین دهه در ایران دوام یافت.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء خوارزمشاهیان :
در خراسان بعد از مرگ سلطان سنجر خوارزمشاهیان که جایگزین سلاجقه شده بودند به سرعت حیرت آوری امپراطوری عظیمی تشکیل داد و علاوه بر سرکوبی مخالفین و تحت فرمان درآوردن حکام محلی دست به بازسازی و ساخت و ساز ویرانی های حاصل از جنگ های چندساله با اقوام غور، غزنوی و مغول زد. اما به دلیل تشنجات زیادی که در مناطق مرزی ایران حاکم بود هیچگاه نتوانستند امنیت لازم برای رشد و گسترش علوم و هنرها و صنایع را فراهم آورند، بدین ترتیب غالب تولیدات، بناها و هنرها در چنبره ای از کندی و رکود فرو رفتند و بعضاً با شیوه های حکومت های قبلی آثار هنری ساخته می شدند.

9- حکومت خوانین مغول (1206 تا 1251 میلادی) و ایلخانان مغول (1256 تا 1353 میلادی)
الف- حکام و سلاطین مغول :
ب- وقایع تاریخی و سیاسی دورهء خانها و ایلچیان مغول:
مغول ها که از قبایل بیابانگرد تاتار و از نواحی فلات گوبی بودند توانستند در مدت زمان کوتاهی زمام حکومت کشور چین را به دست بگیرند. پس از ظهور چنگیز و با سرداری او، مغول ها شروع به تسخیر سایر ممالک و حصول فتوحات جدید نمودند و کشورهای شرقی را یکی بعد از دیگری به تصرف خود درآوردند.، در نتیجه امپراطوری عظیمی در سراسر نواحی آسیا تشکیل شد که حتی به مناطقی از اروپا نیز حمله گسترش یافت. ( البته حضور در نواحی اروپایی بیشتر به صورت جنگ و گریز و رخنه های ناپایدار صورت می گرفت.) 
- در سال 1218 میلادی وقتی مغول ها به ماوراءالنهر و مشرق ایران حمله بردند بعد از جنگی که بین سپاهیان مغول به سرداری چنگیز و سپاه ایران به امیری سلطان علاءالدین محمد خوارزمشاه واقع شد، شهرهای بسیاری به تصرف مغول ها درآمد آنها تمامی نواحی حکومتی خوارزمیان در ترکستان را به دست آورده، آنگاه وارد ایران شدند و مناطق وسیعی در خراسان و شمال ایران تا آذربایجان را نیز تسخیر نمودند.
- در سال 1256.م هولاکوخان یکی از نوادگان چنگیز توانست بغداد را فتح نموده و المعتصم آخرین خلیفهء عباسی را به قتل برساند و با مرگ این خلیفه برای همیشه به حکومت چندین ساله خلفای عرب در ایران، عراق و بین النهرین پایان بخشد. هولاکو سپس به عنوان سر سلسلهء پادشاهان مغول مقر حکومت خود را مراغه تعیین کرد. 
- در 1258 .م هولاکو بعد از فتح بغداد با اینکه خود بودایی بود اما به خاطر احترامی که به مذهب همسرش دوقوزخاتون (مسیحی) می گذاشت، مسیحیان و یهودیان را مورد حمایت خود قرار داد.
- بعد از وی قازان خان یکی از نبیره های هولاکو دین اسلام را پذیرفت و مسیحیان و بودائیان و یهودیان دوباره مورد آزار قرار گرفتند اما قبل از قازان، آباقا پسر هولاکو شیوه پدرش را دنبال کرد، او آیین بودایی مسیحی داشت.
بعد از وی ارغون شاه پسر آباقا نواده هولاکو به سلطنت رسید اما وی نیز در اثر دسیسه مسیحیان نفوذی دربار به مرگ مهلکی به قتل رسید. ارغون قبل از مرگ قصد داشت اتحاد با کشورهای غربی را به وجود آورد تا بر حکام مملوکی مصر بتازد.
- دوباره در 1295.م قازان خان به قدرت رسید. به دلیل اسلام آوردن وی که طی مراسمی بسیار باشکوه و تشریفاتی پر خرج صورت گرفت موجبات پیروزی و تسلط اسلام فراهم شد.
- بعد از قازان برادرش سلطان اولجایتو محمد خدابنده نیز مذهب تشیع را پذیرفته سلطانیه را مقر حکومت خود قرار داد ، او با دربار فرانسه و انگلستان نیز پیمان صلح و دوستی منعقد نمود.
- الجاتیو مقبره زیبا و با شکوه کوهی در سلطانیه بنا کرده بود و قصد داشت پیکر ائمه و معصومینی که در بین النهرین و سایر مناطق به صورت پراکنده دفن گردیده بودند را در اینجا دفن نماید، اما بعد از مخالفت اعراب نجف و کربلا این بنا تنها مدفن خود او شد. پس از مرگش او را در این مقبره با شکوه دفن نمودند.
- بعد از مرگ سلطان ممد خدابنده فرزند او ابوسعید بهادرخان در سال 1317 میلادی بر تخت نشست و در همین دوره ها بود که قدرت قدرت اسماعیلیان و وضعیت رو به تلاشی ایلخانان ایران بیش از پیش نمایان گردید.
- بعد از مرگ سلطان ابوسعید که برای حفظ، یکپارچگی کشور رنج فراوان برده بود، سلسله خوانین و ایلچیان وحشی رو به اضمحلال گذارد. چرا که در 1334 .م انقراض سلسله مغولی هولاکوخان ، ایران بین چندین طایفه و خانواده ای محلی تقسیم گردید
- در این زمان با روی کار آمدن حکوتهای ملوک الطوایفی و انقراض حکومت مغولی حکومت های کوچک محلی از جمله آل مظفر در فارس و کرمان ، آل کرت در هرات، جلایریان در عراق، از بغداد تا آذربایجان و حکومت سربداران در خراسان هر کدام برای مدت کوتاهی پا به عرصه حکومتی گذاردند اما به قول مورخین خوشبخت ترین آنها امرای آل مظفر بودند که تقریباً از سال های 1340 تا 1392 میلادی در حدود 50 سال یعنی تا زمانی که به دست امیر تیمور گرگانی دستگاه حکومتشان برچیده شد در جنوب ایران بر فارس و کرمان و اندکی هم در عراق و آذربایجان حکومت نمودند.  

 


ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء خوانین و ایلخانان مغول:
- توسعه هنر مغول در عرصه سرزمین های ایرانی به دو دلیل صورت گرفت ابتدا تخریب، تعدیل و تغییر آثار و عوامل فرهنگی ایرانی و اسلامی از قالب و روح هنر اصیل، که از اهداف مغولان بود. دوم نزدیکی قومی و فرهنگی که بین ملل مغول و سرزمین های چینی وجود داشت .
- سلاطین مغول به منظور مسخ هنرمندان ، صنعتگران و اندیشمندان ایرانی سعی در جابجایی کلیه عناصر فرهنگی داشته و با جایگزین کردن عناصر به عاریت گرفته شده از سرزمین های زرد قصد تحکیم پایه های حکومتی خود را داشتند که این امر علاوه بر حوزه های نظامی و سیاسی در عرصه های فرهنگی و اجتماعی نیز مدنظر بود . گو اینکه روح و طبع بلند و والای ایرانی همواره در طول تاریخ به خوبی نشان داده است و اگر چه برای مدت کوتاهی تحت نفوذ و تأثیر عوامل بیگانه قرار بگیرد ولی در نهایت ایران با درایت و غنای فکری و فرهنگی خود آن عناصر خارجی را در تمدن خویش حل نموده و با تلفیقی از آمال عاطفی و احساسی خودی و خواسته های اجباری بیگانگان حاکم، در واقع روح و جلای فکری ایرانی را بر تمامی عرصه ها غالب می کند گواه این مسأله تاریخ پرفراز و نشیب ایران و حفظ و سیانت چندین و چند هزار ساله آثار این تمدن کهن در خلال تاریخ می باشد.
- در عهد مغول علی رغم بلایا و ویرانی بیش از تصوری که توسط قوای مغول بر ایران فرود آمد اما خیلی زود زندگی عادی در همه جا شروع شد و اگر چه به طور مثال، نقاش و مذهب ایرانی ناچار بود شمایل و موتیف های مورد نظر مغولان را ترسیم کند با این حال نقاشی سبک مغولی ایرانی به طور کلی حاوی ویژگی های خاص ایرانی شد، به نحوی که با مینیاتورهای سبک مغولی سایر ممالک قابل مقایسه نیست.
- تبریز، سلطانیه، بغداد، تبریز و قزوین مراکز شکل گیری اولین سبک نقاشی ایرانی مغولی محسوب می شوند.
- متأثر شدن مکتب نقاشی مغولی ایرانی از هنر چینی، در تصاویر چهره و سیمای اشخاص، نقوش حیوانات، گیاهان، ابر چینی، ترسیم حیوانات خیالی و بعضاً اژدها مشاهده می شود.
- موضوعات نقاشی ها و تزئینات سایر هنرهای دستی مانند ظروف فلزی و سفالی بر محور جنگ ها، رزم ها و بزم های سلاطین و ایلچیان بود. همینطور موضوعاتی بر اساس مطالب کتب تاریخی و حکایات جنگی و مناظری که امراء و ایلخانان مغول در میان سپاهیان یا افراد خانواده خود دیده می شوند، از دیگر موضوعات تصویرگری این دوران بود.
- ساخت خزف ها و ظروف شیشه ای این دوره به غایتِ زیبایی و فن آوری می رسد.، البته سنت های تکنیکی تا حدودی از دوره های قبلی به یادگار مانده است و از این موارد در ساخت مصنوعات دستی و تزئینات بناها نیز استفاده می شد.
- انواع خزف نقاشی شده، مذهب شده با رنگ های روشن، استفاده از آب طلا و لعاب صدفی بر روی آنها و حکاکی و تراش ظروف از ویژگی های این زمان است. از جمله خزف های سفید رنگ بسیار نازک و کم وزن که با اشکال زیبا با کمی برجستگی و برگ های درختان، ساقه نباتات و به همراه خطوط کوفی آرایش شده اند نیز در زمرهء همین تولیدات است.
- در یک تکنیک دیگر خزف سوراخ و محل سوراخ با لعاب مینایی رنگی پر شده است.
- به احتمال قریب به یقین ساخت خزف های گبری که اوج زیبایی و اصالت این هنر است مربوط به همین دوره باشد و به دلیل استعمال مهرپرستان گبر از این قطعات گبری نامیده اند.، چون حاوی نقوش و اشکالی است که مد نظر مسلمین نبوده مورخین می پندارند که با توجه به نقوش، این آثار یا توسط غیرمسلمین ساخته شده اند و یا به شباهت بعضی از نقوش منسوب به دورهء ساسانی ساخته می شوند.
به هر حال قطعات خزف گبری حاوی خطوط کوفی، اشکال پرندگان و حیوانات حقیقی و افسانه ای است مانند شیر، گاو، شتر، ابوالهول، باز، طاووس و سیمرغ طبقهء سفید رنگ نازک بالایی فرو رفته و به سطح قرمز رنگ نفوذ کرده یعنی قسمتی که ظرف از آن ساخته شده، رسیده است (بدنه) بعد روی این خمیره و قسمت سفید رنگی که آن را پوشانده با یک مادهء زجاجی شفاف که غالباً به رنگ زرد و سبز و یا قهوه ای است پوشیده شده است.
- صنعت فلزکاری به دلیل جنگ ها و ناآرامی های چندساله دچار رکود شده بود و تنها در اواخر دورهء ایلخانی و بیشتر در عهد تیموری بود که این هنرها به اوج و شکوه دوران گذشته بازگشت.
- استفاده از تکنیک مرصع کاری فلز با شیوه های جدید و بدیعی پیگیری می شود.
- دگرگونی کامل در زمینهء استفاده از الیاف (غالباً الیاف ابریشمی) و طرح های البسه که ملهم از هنر نساجی چینی میباشد.
- در غالب زمینه های کتاب آرایی و تجلید، پوست، چرم و معرق چوب تأثیر هنرچینی و مغولی به وضوح دیده می شود.
- در زمینهء معماری و هنرهای وابسته نیز کارهایی چند صورت می گیرد که مهمترین آنها ساخت مقبره اولجاتیو سلطان محمد خدابنده می باشد.
- سد قوسی کوبار در نزدیکی قم احداث می شود.
- استرلاب های بهتر با تآسی از استرلاب خطی که توسط یک دانشمند ایرانی الاصل به نام المظفر اختراع شده است، به دست می آید.
- رصدخانه مراغه توسط خواجه نصیرالدین طوسی و تنی چند از دانشمندان هیأت و ریاضی ساخته می شود و مطالعاتی توسط وی در زمینهء نجوم و ستاره شناسی و نورشناسی صورت می گیرد.
- دیوارهای شهر یزد برپا می شود.
- سفال موزائیک و سفال معرق معمول می شود این تکنیک بیشتر در زمان تیموری رشد نموده و مورد استفاده قرار می گیرد.
- گنبد دو پوسته توسط معماران ایرانی ابداع می شود و برای اولین بار در گنبد مقبره الجاتیو بکار می رود.

 

 


10- حکومت تیموریان (سلسله گورکانیان) (1370 تا 1502 میلادی)
الف- حکام و سلاطین تیموری:
ب- وقایع تاریخی، سیاسی دورهء تیموری :
در حدود سال های 1389 تا 1392 میلادی یعنی زمانی که نواحی آذربایجانی بین سران سلسله جلایر بغداد و یکی از ایلچیان مغول که بر جنوب روسیه حکومت می کرد تقسیم و تصرف شد. در این زمان شرق ایران تا مدتها بین فرمانروای هرات (تنها شهری که از هجوم مغولان در امان مانده بود) و طوایفی از مغولان که فرمانروایی سبزوار را در اختیار داشتند تقسیم شده بود تا اینکه در اواخر قرن چهارده میلادی قبایل دیگری از قوم مغول به نام گورکانیان به سرداری تیمور لنگ دوباره ایران را مورد تهاجم و تاخت و تاز ستوران و سپاهیان خویش قرار دادند. اگر نگوئیم وحشی ترین، بی گمان یکی از خونخوارترین سرداران طول تاریخ تیمور لنگ گورکانی لقب دارد.، وی که خود را از اعقاب چنگیز مغول می دانست در مدت کوتاهی بین سال های 1367 تا 1380 میلادی مناطق وسیعی از فلات پهناور به ایران شامل بلخ، خراسان، سیستان و مازندران را به تصرف خود درآورد . سپس تنها به فاصلهء دو تا سه سال بعد توانست قسمتهای اعظم نواحی آذربایجان، عراق عجم ، اصفهان و فارس را نیز ضمیمه مفتوحات خود نماید.، طبق گفته مورخین وحشیانه تر و سبوعانه ترین واقعه این کشورگشایی ها و لشکر کشی ها قتل عام مردم به دفاع اصفهان بود که در طی آن بیشتر از هفتاد هزار نفر زن و مرد و کودک و پیر و جوان را سر بریده  و گردن زدند .
حملات وحشیانه تیمور موجب خرابی و ویرانی بسیاری از مناطق تحت تصرف او شد. سپاهیان تیمور با سنگدلی تمام مخصوصاً در شهرهای شیراز و اصفهان ایران و دمشق و بغداد و همینطور هندوستان و آسیای صغیر به کشتار و قتل و غارت پرداختند، تیمور تمامی این شهرها را خراب کرد تا شهر مورد علاقه اش سمرقند را آباد کند.
- تیمور که هرگز برای مدت طولانی در ایران اقامت نداشت، غالباً اداره امور ممالک را به اطرافیان خود می سپرد. فرزند ارشد او شاهرخ در 1379 میلادی پادشاه خراسان و سیستان گردید و میرانشاه پسر دیگر تیمور حکومت آذربایجان را در دست گرفت. بعد از مرگ تیمور در سال 1405 میلادی شاهرخ بر تخت شاهی نشست و بر قلمرو ایران و ماوراءالنهر حکومت نمود. وی سپس هرات را به عنوان پایتخت خود انتخاب نمود.، از این تاریخ به بعد شاهرخ که قصد داشت آثار و نتایج لشکرکشی ها و ویرانی ها را از چهرهء شهرهای ایران بزداید،این محل را یکی از آبادترین شهرهای آن روزگار نمود.، بدین ترتیب هرات به عنوان شهر علم و ادب و دانش منزلگاه بسیاری از اندیشمندان و هنرمندان رشته های مختلف گردید.
- به طور کلی تاریخ سلسله تیموریان به دو دورهء متمایز تقسیم می شود. دورهء اول مشتمل بر امپراطوری وسیع و گسترده تیمور و فرزندان و نوادگانش می شود، در این دوره سهم میرانشان پسر کوچک تر حکومت غرب بود و شاهرخ در شرق مستقر شد، اما پس از اطمینان از قدرت خویش ابتدا خراسان سپس ماوراءالنهر را به فاصلهء کوتاهی ضمیمهء متصرفات خود نمود و چون برخلاف پدر قصد آبادانی و عمران ایران را در سر داشت از هنرها و صناعات حمایت می کرد با توجه به کارهای انجام شده و حمایتهایی که از فرزانگان و هنرمندان و ادیبان می نمود این دوره را بهترین حکومت تیموری می نامند.، چرا که بعد از آن یعنی به فاصله چند سال از درگذشت شاهرخ تیموری مرحلهء دوم یا مرحلهء زوال و انحطاط کشور شروع گردید. این مرحله زمان عرض اندام و تاخت و تاز شاهزادگان و امرای محلی تیموری و مغول بود. اما همین نیز زیاد دوام نیافت و چند سال بعد از مرگ شاهرخ یکی دیگر از اعقاب تیمور به نام سلطان حسین بایقرا زمام امور را به دست گرفت. او نیز به دلیل اینکه مردی صاحب اندیشه و اهل ذوق بود بعد از مساعی بسیار برای ایجاد امنیت و حفظ وحدت و یکپارچگی ایران شهرهای مهم را به مراکز ترویج علم و هنر تبدیل نمود.
- تاریخ جهان گشایی تیمور از سال 1370 میلادی که بلخ را تصرف نمود تا سال 1502 .م یعنی چیزی در حدود 1/5 قرن ایران به مراتب عرصه اوج و حضیض قرار گرفت.
- تیمور در 1370 .م بلخ را و در 1380 .م خراسان و هرات را فتح نمود و به فاصله 3 سال مناطق وسیعی از آذربایجان و اراک را نیز به تملک خود درآورد.
- در سال 1386 .م تیمور در حال عزیمت برای فتح فارس و استخر بر سر راه خود، اصفهان را تسخیر نمود و مردم آن دیار را قتل عام کرد. بعداً این کشتار را در شیراز و بغداد نیز ادامه داد.
- در سال 1405 میلادی پس از مرگ تیمور فرزند ارشد او شاهرخ میرزا در هرات به تخت نشست و دو سال بعد یعنی در 1407 میلادی توانست تمامی ماوراء النهر را نیز تسخیر کند.
- در اثر اختلافات درون قبیله ای و تشتت و رقابت بین امرای تیموری در 1407 میلادی ایل صحرانشینی به نام طایفهء قراقویونلو  توانست آذربایجان را از قلمرو تیموریان خارج نموده و حکومتی مستقل در آن سامان برپا نماید. این طایفه سه سال بعد در سال 1410 میلادی بغداد را نیز ضمیمه متصرفات خود نمود. بعداً دو تن از سرداران این ایل به نام های جهانشاه امیرقراقویونلو در سال 1435 میلادی و امیرالغ بیک در 1447 میلادی در سمرقند مستقر شد.
- در سال 1450 میلادی سلطان ابوسعید ابوالخیر بر تمامی نواحی خراسان، کابل و ماوراءالنهر چیره گردید و دیگر سردار ترک به نام قراقیونلو توانست قسمت اعظم فارس، اصفهان و اراک را متصرف شود.
- در طی سال های 1453 تا 1500.م به موازات کاسته شدن قدرت تیموریان، سرداران ترک و ایرانی به قیام های خود ادامه دادند و با یکدیگر و همینطور با حکومت های تیموری در جنگ و گریز بودند تا اینکه سال 1461 میلادی نقطهء اوجی بر این درگیری ها شد.، در آن وقت سلطان اوزون حسن رئیس طایفه آق قویونلو به دست ترکان عثمانی مغلوب شد. خود اوزون حسن نیز در سال 1467 میلادی توانسته بود سلطان جهانشاه قراقیونلو را از غرب ایران بیرون نماید.
- زمانی که سلطان حسین بایقرا آخرین مرد پادشاهی سلسله تیموری در هرات حکومت می کرد، یک سردار ایرانی به نام اسماعیل صفوی که نیایش شیخ صفی الدین اردبیلی بود، در سال 1491 میلادی ابتدا آذربایجان را از امیر آق قیونلو گرفت سپس در 1500 .م توانست باکو را به تصرف خود درآورد و به مدت دو سال با وجود تصرفات و مفتوحات بسیاری که نموده بود، در سال 1502 میلادی به عنوان اولین پادشاه از یک دوره جدید سلطنتی در ایران به تخت نشست و عنوان شاه اسماعیل صفوی برازندهء وی گردید.


ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء تیموری (گورکانی) :
- در زمان تیمور و عمدتاً در عهد زمامداری پسرش شاهرخ شهر هرات از آبادترین شهرهای آن زمان و مرکز تجمع دانشمندان علوم و ادیبان و هنرمندان و صاحبان حِرَف قرار گرفت.
- به گفتهء تقی الدین مقریزی مورخ مشهور مصری با اینکه جنگ ها و خرابی های فراوان، غالب هنرمندان و صنعتگران را ناچار به جلای وطن نموده و عموماً به مناطقی در آسیای صغیر و بیشتر به مصر مهاجرت کرده بودند، اما این نکته باعث اوج و رونق بیش از حد حرف و فنون ایرانی در کشورهای ذکر شده خصوصاً مصر می گردید. با این حال در زمان های آرامش و اوقات مسکوت این دوره حکومتی بسیاری از ارباب و صاحبان حرف به خلق و ابداع آثار بدیع همت می گماردند، همین آثار بود که بعدها با نام و سبک تیموری نضج و دوام یافته و توانست تاثیرات انکار ناپذیری بر غالب هنرها و صنایع دوره های بعدی خصوصاً مکتب و عهد صفوی بر جای گذارد.  
- ظاهراً در همین دوره ها بود که نقاشی ایرانی به مرور از زیر نفوذ آثار مسیحی و چینی آزاد می شود و تعداد زیادی نسخ خطی و مینیاتوری تهیه می گردید، از جمله یکی از آنها به دستور شیخ رشیدالدین برای کتاب جوامع التواریخ ترسیم شده بود به تحول هنری در دورهء صفوی بسیار کمک نمود.
- جزو برجسته ترین نسخ شاهنامه فردوسی و کلیله و دمنه نقاشی و مذهب شده تاریخ نقاشی و تذهیب ایران دو نمونه بسیار ارزشمند مربوط به این دوره است که تاریخ 1394.م دارد و در موزه کتابخانه ملی پاریس محفوظ است. همینطور نسخه ای از کتاب خواجوی کرمانی 1308 میلادی با خط میرعلی تبریزی و نقاشی هنرمند معروف جنید در بریتیش موزیوم و آثار دیگر شمس الدین و شاگرد او است که به قول کارشناسان مجموعهء این آثار برای سلطان احمد جلایر تهیه شده بود و تمامی آنها مقدمه بسیار گرانبهایی از هنر تیموری و منشا و سرمشق بسیار ارزشمندی برای الهام و الگو برداری هنرمندان دوره های بعدی قرار می گرفت.
- از خصوصیات نقاشی های این دوره حفظ و رعایت همزمان سبک های چینی در کنار سبک های جدید است.
- از دیگر ویژگی ورود فرم ها و طرح های آرایشی و تزئینی جدید در قالب آثار قبلی می باشد.
- تصاویر شخصیت ها و انسان ها دارای فیگوری در حال زهد و رهبانیت و آرامش مطلق هستند. مناظر از قید اصول و مقررات قبلی وارد عالم رویا و خیال می شوند، زمین به سوی آسمان سبکبال می شود و آسمان با نقاط طلایی ستاره باران می شود. از شاهکارهای کتب مصور شده با این روش ها دو منظومه حماسی و عشقی لیلی و مجنون و همای و همایون است.
- دورهء تجلی و رشد هنرمند بزرگی به نام بهزاد و شاگردان او فرا رسیده است آنها در هرات دست به ابداع و ترکیبات تازه در غالب سبک های کاملاً ایرانی و جدید می زنند.
- به طور کلی در زمان تیموری معماری و تزئینات و هنرهای وابسته به آن و صنایع کوچک دستی دوره های افت و حضیض و رونقی چندباره می یابند، این هنرها بویژه در نواحی شرقی و شمال شرق و غرب و سواحل خزر توسعه می یافت.
گروه دیگری از هنرها و فنون شامل نقاشی، مینیاتور خط و تذهیب و کتاب آرایی و تجلید و سایر هنرهای تزئینی و فرهنگی در رابطه با ادبیات و شعر که مروجان آن نیز دو سلطان هنردوست این دوران یعنی سلطان حسین بایقرا و وزیر او امیر علیشیرنوایی بودند شایسته ای داشتند.
- در این ساختمان ها مخصوصاً قبور و مزارهایی برج مانند و رفیع ساخته می شد که ادامهء سبک های دورهء سلجوقی در معماری بود. نمونهء آن مقبرهء یکی از درختران هولاکو در مراغه است که به شکل برجی با قاعده هشت ضلعی است و بالای آن هرمی قرار گرفته و دیواره های آن کاشیکاری و معرق کاری است.
- مقابر گنبددار(به خصوص گنبد دوپوسته) ساخته می شود که معروف ترین و زیباترین آنها مقبره سلطان محمد خدابنده الجاتیو در سلطانیه است.
- استفاده از ستون ها در اطراف پایه های گنبد درست مانند مناره های بلند در مقابر و بناهای یادبود آن زمان، ویژگی و سبک خاص این دوره است.
- در این دوره بر صلابت، زیبایی و لطافت سطوح دیوارها، ازاره ها و اسپرها تاکید زیادی شد.
- ابداع و شیوع ساختمان مساجد با گنبد بسیار بزرگ (مانند مسجد کبود در تبریز) .
- استفاده کامل تر و فنی تر از انواع مقرنس آجری و کاشی لعاب دار در نمای بنای مساجد و سر در مدارس 
- ابداع و بکارگری انواع ظروف، قطعات و کاشی ها با اشکال هندسی و لعابهای پر طاووسی
- ابداع چند خط جدید از جمله زیباترین و در واقع ایرانی ترین نوع آن که از ترکیب دو خط نسخ و تعلیق به دست آمد و نستعلیق نام می گیرد. مبتکر آن نیز میرعلی تبریزی بود پس از او سلطانعلی مشهدی آن را به کمال رساند.
- آغاز دوباره و رشد و تکامل مرصع کاری فلزی و جواهر نشان با دقت و ظرافت بسیار
- دگرگونی کامل در شیوه های طراحی لباس و نقوش پارچه ها و استفاده از روش های ابریشم دوزی، زری دوزی و گلدوزی و غیره با نقش های چینی و ایرانی در اواخر حکومت های گورکانی
- استفادهء بهتر و بیشتر از نقوش تکامل یافته ترنج، سرترنج، شمسه، محرابی، لچک، کتیبه، نقوش هندسی و نقوش حیوانی و انسانی و همینطور نقوش اسلیمی و ختایی با سبک و اسلوب تک رنگ ایرانی و چینی.
- استفاده از کاشی کاری معرق، مشبک و معقلی
- تاثیر و نفوذ باقیمانده از هنر چینی در آثار سفالی و ظروف چینی
- استفاده از جلدهای چرمی با نقوش ضربی و سوختی و نقاش شده با طرح های چینی و بعضاً با تقوش ایرانی در غالب کتاب های این دوره
- ساخت مقبره تیمور لنگ در سمرقند باشیوهء جدید برج سازی در سال 1405 میلادی توسط معماران و مهندسین ایرانی، این مقبره که مدفن عده زیادی از افراد خاندان تیمور است با یک قاعدهء صلیبی شکل و قرار گرفته بر یک سکوی هشت ضلعی بنا شده و بر روی آن استوانه ای نهاده شده که روی آن نیز یک گنبد ترک دار بنا شده است.، این مقبره از شاهکارهای معماری آرامگاهی ایرانی محسوب می شود. 
- طرح ساخت بناهای مسجد گوهرشاد در مشهد و مدارس خرگرد و هرات توسط معمار ایرانی قوام الدین شیرازی معمار برجستهء ایرانی
- ابداع طرح نساجی تافته
- زمان شروع و تکوین صنعت قالی بافی ایرانی با استفاده از نقش ترنج مرکزی در این عهد. بعدها در قرون شانزده و هفدهم میلادی در زمان صفویه با ابداع انواع جدیدتری از ترنج و شمسه، لچک ترنجی و گل شاه عباسی و بکارگیری رنگ های بسیار شاد و الوان، عصر طلایی صنعت قالی بافی ایرانی فرا می رسد.
- نقطهء اوج هنر و فن ساخت اشیاء فلزی و بکارگیری قطعات فلزات رنگین و جواهر بر فولاد با تکنیک های مرصع در اواخر دورهء تیموری و تمامی دوران صفویه
- تمامی روش ها و مراحل تکمیل هنر و فن خزف سازی دوره های مغول در زمان تیموری به خوبی ادامه می یابد.
- استفاده از نقوش جدیدتر هنر چینی (قبلاً به صورت محدود در زمان مغول ها استعمال می شد) مانند اژدها و عنقا، حیوانات افسانه ای، گل لوتوس چینی (متفاوت با نمونه هخامنشی) چلیپای پیچ پیچ و ابری و ابرهای چینی که در ظروف و اشیاء تزئینی و عمدتاً بر روی لباس و ردای حکام، امرا، شاهزادگان، بزرگان و سلاطین تیموری به وفور مورد استفاده قرار گرفت.

11- پادشاه صفوی (1502 تا 1736 میلادی)
الف- حکام و سلاطین صفویه:
ب- وقایع تاریخی و ساسی دورهء صفوی :
حوادثی که سبب روی کار آمدن سلسلهء جدید حکومتی در ایران گردید در واقع در آذربایجان فراهم شد. در این ایالت ترکان قراقیونلو استقرار یافته بودند.، پایتخت آنها تبریز بود و در زمان قوی ترین سردار این قبایل یعنی سلطان جهانشاه بود که تمامی مناطق غربی و بخش هایی در شرق مانند هرات حکمروایی ترکان قوام یافته بود. در همین آذربایجان بود که اوزون حسن رئیس طایفه آق قویونلو در 1467 میلادی بعد از مغلوب نمودن جهانشاه قراقیونلو، مناطق غربی ایران را تسخیر نمود، سپس با یک سلسله جنگ هایی که بر علیه ترکان عثمانی به راه انداخت قدرت خود را دوام بخشید. این منازعات حدود سه قرن تمام دوام یافت و با روی کار آمدن جانشینان وی باب منازعات با بزرگان و اجداد اولیه سلاطین صفوی باز شد. شیخ حیدر سلطانی صفویه که از بزرگان و روسای این خاندان بودند و نفوذ فراوان در مناطق ترک نشین شمال غربی ایران داشت. سوی دیگر این منازعات قرار گرفته بود، در اینجا سلسله حکومت های صفوی در واقع با یک نهضت مذهبی آغاز گردید.، نهضت صفویه که اصلاً ترک بود در نتیجهء تبلیغات اهل صوفیه و دراویش و عرفاً مذهب تشیع را برگزیده بودند و سلسلهء کاملاً ایرانی حکومت را آغاز نمود.
اسماعیل صفوی که از اعقاب شیخ صفی الدین اردبیلی بود و نیایش با شش پشت به او می رسید مانند پیشینیان خود شیوه عرفات و طریقت را برگزیده و روحانی فرقه خود شده بود. بعد از مدتها که خانوادهء وی مورد غضب یعقوب پسر اوزون حسن آق قویونلو و خالوی آنها واقع شده بود وی گروه کوچکی را به عنوان مریدان خویش جمع آوری نمود. در طی مدت حدود 13 سال جماعت حواریون وی که او را پیشوا و مراد خود می پنداشتند و حاضر به جانفشانی بودند او را در رسیدن به حکومت یاری کردند. او با سپاه کوچکی از مریدانش و برخی از قبایل ترک که طرفدار وی بودند به حاکم شیروان در خراسان حمله کرد، او معتقد بود پادشاه شیروان جدش شیخ جنید را کشته است. به همین دلیل سلطان این وادی با قصاوت اسماعیل مواجه شد و پادشاه با اعضای خانواده اش قتل عام شدند، بدین ترتیب اسماعیل منطقهء کوچکی را به تصرف خود درآورد و با متصرفات ضعیف تری در اطراف به مرور بر قدرت و مریدان خود افزود تا اینکه در سال 1502 میلادی با وجود قدرت زیادی که یافته بود در تبریز تاجگذاری کرد و خود را پادشاه صفوی نامید. شاه اسماعیل با قدرت روز افزون خود علاوه بر شیروان و آذربایجان توانست در 1508 میلادی بغداد و در 1510 میلادی مرو را از دست ازبکان خارج نموده و خراسان را نیز تسخیر نماید، وی در پایان این سال مناطق تحت سیطره اش را از شرق تا هرات و از غرب تا بغداد گسترده بود و شهرهای مقدس نجف و کربلا را نیز به تصرف درآورده بود.  
شاه اسماعیل به دلیل هم کیش بودن با سلطان حسین بایقرا پادشاه هرات روابط حسنه ای با وی برقرار نمود، اما با وجود این اتحاد دو دشمن نیرومند او یعنی ازبک ها و ترک های عثمانی (ترک های اهل تسنن) مترصد فرصت حمله و شکست شاه اسماعیل بودند. اسماعیل نیز در دو جنگ با این طایفه ها رو به رو شد. در جنگ اول در مرو با ازبکان رو به رو شده و آنها را شکست داد، در این جنگ رئیس آنها یعنی شیبان خان ازبک کشته شد (1510.م) اما در جنگ دوم که با ترک ها رو به رو شده بود شکست خورد.، در این جنگ که چالدران نام داشت ترکان عثمانی مناطق تبریز، بین النهرین و ارمنستان غربی تا شهر موصل را به تصرف خود درآوردند.
این جنگ در 1514 میلادی رخ داد. شاه اسماعیل علی رغم پیری و کهولت داعیهء حفظ و استقرار حکومت سراسری خاندان خویش را در سر داشت، به همین دلیل در 1520.م در جنگ تازه ای موفق به فتح گرجستان شد این پیروزی تا اندازه ای رنج شکست قبلی را تسکین داد. وی در سال 1524 میلادی در اردبیل درگذشت و در همانجا نیز دفن گردید.، مقارن با همین سال طهماسب بر تخت نشست.
حکومت صفویه به جهت پراکندگی وسیع جغرافیایی و وجود امرا و فرمانروایان مستقل و نیمه مستقل که سران طوایف کشور بودند و گاه اشراف و عمال عالی مقام از میان آنها بر می خواست و همچنین دلیل اداره شدن امورات کشوری و لشکری به دلیل وجود عناصر خودسر، هیچگاه هماهنگی و انتظام لازم را نداشت. از سوی دیگر نگهداری حکومت و حفظ کشور در داخل بدون اعمال خشونت (آنچنان که شاه عباس اول اعتقاد داشت و بدان عمل میکرد) در واقع یک دموکراسی زود هنگام بود که باعث تضعیف صفویه می گردید. به همین دلایل مرزهای کشور در شرق و غرب ثبات لازم را نداشت، نواحی شرقی و جنوبی خراسان نیز به دلیل اختلاف مذهبی با نواحی غربی ایران به فرمان پادشاهان شیعه صفوی قرار  نمی گرفتند. بلخ و مرو نیز تقریباً همیشه در دست ازبک ها بود و تنها بخش های شرقی خراسان و هرات و مشهد و بخش هایی از سیستان واقعاً در قلمرو پادشاهان صفوی تا این دوره بود. در چند جنگ بعدی، شاهان صفوی مناطق تحت تصرف را با ترکان و ازبکان دست به دست کردند. در 1534 میلادی ترک ها مجددا بغداد را تصرف کردند. در 1587.م شاه عباس اول بر تخت نشست وی در سال 1597.م توانست ازبک ها را تا آنسوی رود جیحون براند. در اثر قدرت و نیروهای جدید و به دست آوردن غنائم زیاد از جنگ با ازبکان و حملات جسته گریخته با ترکان دوباره در 1602 میلادی ترک ها را در تبریز با شکست مواجهه کرد. در سال 1622 میلادی جزیرهء هرمز را از خارجیان پرتقالی پس گرفت، وی به فاصلهء یک سال پس از این موفقیت در سال 1623.م بغداد را دوباره از چنگ ترک ها خارج نمود و پایتخت خود را از قزوین به اصفهان منتقل نمود. به طور کلی زمان شاه عباس اول دوران اقتدار و قدرت بلامنازعهء نیروها و سپاهیان ایرانی بود و در عهد سلطنت او مناطق آذربایجان، عراق و بین النهرین را که ترک ها و ازبکها با شکست پدرش شاه اسماعیل به دست آورده بودند پس گرفت. اما ترکان عثمانی دشمنانی قسم خورده بودند، در سال 1628 میلادی در طی یک جنگ طولانی که توسط سلطان مراد پنجم پادشاه عثمانی شروع شده بود به برتری ایران در این وادی پایان داد.
در سال 1629 .م یکسال پس از شکست شاه عباس از سلطان مراد، شاه صفی بر تخت نشست و دوباره ترک ها بغداد را در 1638.م تصرف کردند. در 1639.م شاه صفی مجبور به مصالحه با ترک ها شد و در 1642 .م شاه عباس دوم به جای شاه صفی به سلطنت رسید. یک آرامش نسبی به مدت حدود بیست سال ادامه یافت و سپس در 1667 میلادی شاه سلیمان پادشاه تازه صفوی روابط جدیدی را با کشورهای اروپایی ایجاد نمود. در سال 1649.م شاه سلطان حسین آخرین پادشاه صفوی بر تخت نشست. تنها در ظرف چند سال به دلیل بی لیاقتی و بی کفایتی سلطان جدید، دشمنان قبلی یعنی ازبک ها و ترک ها دست به حمله و طغیان زدند. در 1722 میلادی میر محمود افغان، اصفهان پایتخت صفوی را گرفت و پس از به قتل رساندن شاه سلطان حسین خود را پادشاه ایران نامید. 

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء صفویه :
- بیشتر پادشاهان سلسله صفویه مدتهای طولانی به سلطنت خویش ادامه دادند، شاه طهماسب اول به مدت پنجاه و دو سال سلطنت نمود و به دلیل امنیت و آرامش نسبی ایجاد شده فرصت زیادی برای ترقیب و تشویق صنعتگران و هنرمندان داشت. کمال لدین بهزاد نقاش نامی دربار سلطان حسین بایقرا و نقاش دربار شاه اسماعیل بود که بعداً به خدمت وی درآمد. این پادشاه با ایجاد کارگاه های نقاشی ، مینیاتور ، خط، تذهیب و صحافی و کتاب آرایی برای هنرنمایی بهزاد و شاگردانش وی را یاری نمود تا با کمک شاگردان و سایر هنرمندان دست به خلق شاهکارهای هنر تصویری آن دوران ایران بزند. بهزاد در آثارش طرز کامل ترکیب و رنگ آمیزی و نمایش طبیعی وقایع و مناظر را به طور شگفت انگیز و زیبایی اجرا نمود.
شاه عباس اول پس از ورود به اصفهان شروع به ساختن ساختمانها و ابنیه با شکوه و جلالی نمود که در خیابانهای زیبا و باغ های مصفا قرار داشت و آنجا را به صورت پایتختی باشکوه درآورد. در سراسر کشور و در مرکز شهر اصفهان اقدام به ساخت پل ها، کاخها، کاروانسراها، مساجد و مدارس زیبا نمود.
در واقع از میان پادشاهان صفویه اولین، دومین، و پنجمین آنها یعنی اسماعیل، طهماسب و عباس پادشاهان بزرگ و وطن پرستی بودند که سعی و اهتمام آنها ترویج عمران و آبادانی و عظمت کشورشان بود.
- یک روش اسلوب فنی جدیدی در حرف و صناعات دورهء صفوی به وجود امد که نتیجهء این سبک ها یک سلسله ابداع و نوآوری برای هنرها و فنون مختلف بود.
- کلیهء نقوش، طرحها و مضامین و موضوعات هنری و فنی دوره های تسلط مغولی و تیموری در زمان صفوی بکلی  ( به مرور) از میان رفت و عناصر و عوامل کاملاً ایرانی و اسلامی جایگزین آنها گردید.
- ایجاد بناهای معظم مذهبی، مدارس و کاخ های زیبا مانند مجموعه میدان امام اصفهان، خیابان چهارباغ، مدرسه چهارباغ، چهل ستون، هشت بهشت و تعداد بسیاری کاخ ها وباغها و مدارس و خصوصاً خانه های زیبای بافت ایوان و رواق و صحن مرکزی و از همه مهمترین تکمیل قسمت های بسیار زیبا و باشکوهی بر مجموعه های مرقد حضرت امام رضا(ع)
- تمایل ایرانیان به افسانه های پهلوانی و قهرمانان حماسی و اساطیری و حکایت های باستانی و بازتاب این پدیده ها به عنوان نقوش تزئینی بر سطح مصنوعات دست ساخته این دوره
- رواج گسترده و استفادهء وافر از نقوش تزئینی گیاهی که اکنون به شکل کاملاً تکامل یافته خود و به نام اسلیمی و ختایی به کار می روند.
- رواج انواع نقوش کاملاً اصیل حیوانات موجود در ایران به شکل طرح های تزئینی تشعیر و نقوش هندسی تمامی عرصه های زینتی آثار و اشیاء و ابنیه را طی می کند. این نقوش که کاملاً اسیلیزه شده و تجریدی هستند، بیانگر روحیهء زیبا پسند و لطیف و مذهبی هنرمند ایرانی است و در تمامی عرصه ها هنری از قبیل نقوش قالی و گلیم، بافته ها و پارچه ها، ظروف و اشیاء فلزی و قلمزنی شده، چاپ های پارچه ای، تجلید و صحافی و کتاب آرایی، سفال، چینی، کاشی، شیشه و خلاصه هر آنچه که نام هنر و صنعت دستی دارد نمودار می شد. در عهد صفوی گویی همگی آنها جان تازه گرفته و روح خوش لحنی در کالبدشان دمیده می شد. 
- رشد نقاشی و ابداع سبک جدیدی در مینیاتور به نام سبک صفوی که با کم نمودن تعداد اشخاص در تصاویر، (مخصوصاً در دوره های انتهایی حکومت صفوی) استفاده از رنگ های ملایم و هارمونیک و کم نمودن عناصر تزئینی شلوغ و پررنگ و در عوض اضافه نمودن خطوط نرم و لغزنده و چهره های جاندار که همگی حاوی شخصیت و خصوصیت فردی خود هستند در اینجا دیگر از حالت و چهره های مشابه و مانند هم شخصیت های دوره های قبلی خبری نیست.
- رشد و بکارگیری شیوهء جدید نقاشی با سبک و سیاق نقاشی های مانی و اوایل دوره های اسلامی که در واقع با تاثیر از هنر غربی و نقاشی کلاسیک اروپا به وجود آمده و آن نیز در اثر ایجاد روابط بیشتر با ممالک غربی شکل می گیرد.
- استقلال کامل هنر نقاشی و مینیاتور از کتاب آرایی
- ابداع انواع خطوط خوشنویسی تزئینی و خط شکسته نستعلیق
- اوج جلدسازی چرمی با نقش های بسیار زیبا و دلفریب که عموماً پرکار و پر نقش و نگار ساخته می شوند و استفاده از نقوش طبیعی
- ابداع انواع جعبه (قلمدان) و جلد لاکی که در تجلید و ساخت جعبه های کوچک به کار می رود.
- بازسازی، مرمت و احیاء صحن و بارگاه ائمه اطهار و معصومین در ایران و سایر ممالک تحت حکومت
- ساخت مسجد گوهرشاد در جوار حرم امام هشتم (ع)
- مسجد و مقبرهء شیخ صفی الدین اردبیلی که با اسلوبی جدید و بسیار با شکوه طراحی و ساخته شده است.
- ساخت بنای بسیار زیبا و رفیع مسجد جامع و مسجد امام اصفهان
- مدرسه مادرشاه اصفهان
- سد قوسی کهرود در نزدیکی کاشان
- پل ا... وردی خان و پل سی و سه پل در اصفهان
- عمارات عالی قاپو و چهل ستون اصفهان
- مسجد شیخ لطف ا... اصفهان
- استفاده مکرر از انواع نزئینات کاشی و سرامیک و ابداع کاشی هفت رنگی
- کاربرد وسیع کاشی هفت رنگی، مینایی، معرق، مشبک، معقلی، با رنگ های غالب لاجوردی و فیروزه و سبز و سفید با تاثیر از آثار نقاشی، در معماری این دوره
- ایجاد و احداث تعداد بیشماری بازار، سرا، بازارچه، کاروانسرا، مهمانسرا، راه های کاروان رو و شاهراه های بازرگانی و تجاری، خیابان کشی و باغ سازی های بین شهری در مناطق مختلف ایران
- تمامی بناها و ابنیه مذهبی و غیر مذهبی و مسکونی و تجاری با اسلوب و روش خاصی بر پایه قواعد خاص مهندسی بنا تزئینات بدیع با رعایت اصول هارمونیک رنگ ها و قواعد قرینه سازی بنا و ارتباط فرم ها با اجزاء در بنا و تناسب و هماهنگی اجزاء
- استفاده از مقرنس های کاشی و آجری و گچ بری و آینه کاری در بنای کاخ ها، مساجد و اماکن متبرکه
- اوج رونق ساخت و طراحی نقش اندازی ظروف و اشیاء سفالی، بدل چینی، سفال کوباچه و ظروف و کاشی های زرین فام (غاز مغازی)
- اوج و شکوه هنر و فن بافت قالی های ایرانی با نقوش ابداعی جدید مانند گل شاه عباسی و استفاده از رنگ های جدید گیاهی در رنگرزی الیاف پشمی قالی ها و گلیم ها، تنوع در طرح و نقشه و روش های بافت و تفاوت در ظرافت و ابعاد و اندازه های قالی ها و فرشها و تنوع در روش های بافت و استفاده از نخ های تار و پود همه و همه به انضمام پراکندگی بسیار زیاد اماکن بافت و تولید قالی در ایران از این زمان دورهء اوج، رشد و شکوفایی خارق العادهء خود را به دست می آورد که با وجود این همه تنوع و زیبایی قالی ایرانی می تواند هر سلیقه ای را راضی کند. در واقع رمز ماندگاری و پایداری این صنعت و هنر در ایران همین تنوع طرح و نقش و بافت و رنگ محصولات مناطق مختلف ایران می باشد.
- اوج و شکوفایی دوران نساجی و بافت پارچه های بسیار زیبای ابریشمی، مخملی، گلابتون، گلدوزی، زری دوزی، تکه دوزی، سکمه دوزی، حریربافی، پارچه های نخی، پشمی و پنبه ای و غیره که تماماً با نقوش جدید و زیبای گل و بوته شاه عباسی و اسلیمی و بعضاً نقوش ساده هندسی و گل های کوچک طبیعی و یا با نقوش راه راه های خوش طرح همراه گشته است.
- شکوفایی چندین باره صنایع فلزی و ساخت قطعات و وسایل مصرفی و زینتی، با استفاده از فلزات متنوع از قبیل: اشیاء مسی، برنجی، مفرغی، نقره ای، طلائی، فولادی و آهنی، با شیوه هایی که یا به تازگی ابداع شده اند مثل طلاکوب فولاد و زرشکی و یا اوج و رواج آنها در این زمان به وجود آمده است، مانند: مرصع کاری و جواهرنشان کردن فلزات، قلمزنی ظروف از قبیل: سینی، بشقاب و گلدان های کوچک و بزرگی که گاه بلندی بعضی از آنها به 3 متر می رسد. استفاده از فلزات رنگین به صورت مفتول های باریک در تزئین سایر فلزات (طلاکوب)
به طور کلی سراسر این دوره درخشان و شکوفای تاریخی در ایران مصادف با پیشرفت و رونق جنبه های فنی و هنری می باشد. انواع ظروف و اشیاء مصرفی و زینتی و قطعات تزئینی از جنس خزف ساخته شده که با رنگهای زرد و آبی بهترین نمونه های خزف رنگی را به دست می دهند.
در نقاشی های مکتب صفوی (مینیاتور) دیگر از نقوش پرکار و تصاویر متعدد چهره ها خبری نیست. در این سبک نقاش به ترسیم یک یا دو تک چهره در صفحه اکتفا می کند و صورت ها دارای حالت و جذابیت چهرهء آدمی هستند. غالباً یک شخص با قامتی متعادل و بدنی پر و زیبا با تکلف کشیده می شود. در ترسیم ریزه کاری های چهره، چشمها و لب و بینی و موها نیز دقت بسیار به کار رفته و چهره ها عموماً جنبهء ظریف زنانگی دارند.، اغلب تمییز دادن پسر یا دختر بودن تصویر مشکل به نظر میرسد.

 

 


12- حکومت افشاریان( 1730 تا 1748 میلادی)
الف- شاهان افشاری:
ب- وقایع تاریخی و سیاسی دورهء افشاری:
در سالهای اولیه قرن هجدهم میلادی در قندهار یکی از شهرهای افغانستان از سوی مسلمانان اهل تسنن شورشی بر علیه حکومت مرکزی برپا شد که با عکس العمل منفعل و حرکت نابخردانه شاه سلطان حسین صفوی این شورش منجر به سقوط حکومت چند صد ساله و پراقتدار صفوی گردید. بی کفایتی و نالایقی سلطان تخت نشین سبب شروع و پیدایش دولتی جدید توسط افاغنهء شمال شرقی ایران شد. در 1722 میلادی، محمود افغان از سرکردگان خوانین به اصفهان لشکرکشی کرد و پایتخت پرجاه و جلال صفوی را به سهولت تصرف نمود. این گروه افغانی به مدت حدود 8 سال بر سراسر ایران حکومت نمودند و در همان سالهای اول ورود به مناطق مرکزی ایران تمامی امرا و شاهزادگان صفوی به غیر از یک نفر که طهماسب آخرین فرزند شاه سلطان حسین بود را از دم تیغ گذراندند. طهماسب صفوی که توانست بگریزد به مناطق جنگلی سواحل دریای خزر پناهنده شد و در آنجا با جمع آوری تعدادی افراد وفادار همراه نمودن یکی از روسای قبایل خراسان به نام نادر قلی خان افشار، قصد بازپس گیری حکومت را از افغانها نمود. در همین اثناء تزار روسیه بر سر تقسیم ایران با ترکها عثمانی به توافق رسیده بود. ترک ها ایروان و همدان را اشغال کردند، پطر کبیر نیز در بند و باکو را در سواحل غربی دریای خزر تصرف نمود. تمامی این مسائل و عدم کارآیی سیاست های طهماسب صفوی نادر را بر آن داشت دست به قیامی سراسری زده و ایران را از کشورهای بیگانه پاکسازی نماید. 
بنابراین نادر پس از برکنار نمودن آخرین پادشاه به جاه و تخت صفوی در سال 1736 میلادی خود تاجگذاری نمود و بر تخت نشست. او سپس با تقویت و آرایش سپاهیان خویش توانست در مدت کوتاهی لشکریان خود را تا بغداد گسیل داده و از سوی دیگر به بخارا و دهلی در هند حرکت دهد. در طی مدت ده سال نادر بسیاری از مناطق تحت حمایت ایران را از قوای بیگانه بازپس گرفت و در فتوحات خود در ممالک آسیای میانه و هندوستان غنائم جنگی بسیاری به همراه آورد که بعدها پشتوانهء اقتصادی ملی ایران گردید. سلسله رخدادهای حکومت نادر به ترتیب دورهء تاریخی بدین شرح است:
در سال 1730 میلادی نادرقلی خان افشار توانست با سپاهیان خود افغانها را تار و مار نموده و در 1734.م مناطق دربند و باکو را که در تقسیمات بین روسیه و عثمانی نصیب روس شده بود بازپس گیرد. دو سال بعد موقعی که خیالش از هجوم و تعرض بیگانگان آسوده گردید، در سال 1736 میلادی بر تخت نشست و به عنوان نادرشاه افشار پادشاه ایران ، با قدرت و اقتدار موجبات بازپس گیری مناطق تحت اشغال ترکان یعنی ایروان و همدان را به موجب دومین عهدنامه قسطنطنیه فراهم نماید.
وی سپس در سال 1737 میلادی یک سال پس از سرکوبی و عقب راندن ترکان عثمانی با لشکریان خود به افغانستان حمله ور شد و انجا را به تصرف خود درآورد. وی به دلیل کسب قدرت بلامنازع خود چند سال بعد یعنی در 1747.م به مناطق کنونی پاکستان حمله ور شد و علاوه بر فتح شهر لاهور قتل عام سختی در هندوستان (دهلی) به راه انداخت. اما یک سال پس از این واقعه به دست یکی از اطرافیانش به قتل رسید. در همان زمان شاهرخ میرزا پسر نارشاه در بخش کوچکی از خراسان به سلطنت رسید.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء افشاریه:
این زمان به دو دلیل ابتدا کوتاه بودن مدت زمان حکومت نادرشاه افشار(در حدود 10 سال ) که فرصت و مجالی برای بازسازی یا ترویج و آبادانی نمی یافت و دوم به دلیل وجود دوران سراسر جنگ و فتوحات و مبارزات نادر و لشکریانش که زمام امور را به کلی در اختیار امرا و سران ارتش و سپاه خود قرار داده بود و در واقع نوعی حکومت نظامی با استفاده از سربازان و قزل باشها ترتیب یافته بود، به همین دلیل در غالب زمینه های فنی، صنعتی و هنری و حتی امور فرهنگی و اجتماعی نه اتفاق خاصی واقع شد و نه رکود و سکوت به یکباره و شوک حاصل از تسلط افغانها بر ایران توانست مجال مورد نظر را به وجود بیاورد. به هر ترتیب در این زمینه ها صنعتگران با استفاده از روش های قبلی به تولید محصولات پرداختند. اما می توان گفت که تقریباً هیچگونه ابداع و نوآوری مربوط به این دوران در کتاب ها و اسناد تاریخی ثبت نشده ست.
اما دو یا سه واقعهء مهم فرهنگی دوران نادر شامل موارد زیر است:
دستور ساخت مجموعه ای به شکل موزهء کنونی نادر که در آنجا انواع غنائم و ثروت های جنگی به صورت جداگانه و محفوظ نگهداری شوند.
ساخت بناهای کلات نادری در خراسان
ساخت کشتی جنگی توسط جان آلتون مهندسی انگلیسی برای ایران و به دستور نادر

 

13- حکومت زندیه ( 1750 تا 1779 میلادی)
الف- حکام و پادشاهان زند:
ب- وقایع تاریخی و سیاسی دورهء زندیه:
هنگامی که نواده نادر شاه افشار به نام شاهرخ میرزا در بخشی از خراسان به سلطنت رسید، غالب مناطق ایران به دست حکام و امرای محلی و خوانین سرخود اداره می شد. در شیراز نیز سرداری به نام کریم خان زند که به سبب شرافت و وطن دوستی خود نمی خواست لقب شاه و پادشاه را بر خود بگذارد، بعد از به قدرت رسیدن در فارس لقب وکیل الرعایا را انتخاب کرده و زمام امور کشور را به دست گرفت. کریم خان در 1750 .م توانست یکپارچگی و وحدت نواحی غربی ایران را تامین نماید.
وکیل الرعایا به دلیل پاکی و صداقت ذاتی اش سعی و کوشش فراوانی برای آبادانی ایران نمود و توانست تا حدودی بعد از رسیدن به حکومت، وحدت و یکپارچگی را به ایران بازگرداند و در استقرار و امنیت و حفظ آرامش کشور همت گمارد.

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء زندیه:
- کریم خان پس از به قدرت رسیدن و در دست گرفتن زمام حکومت، شیراز را به عنوان دارالخلافه و پایتخت خود برگزیده بود و ترجیح داد به جای جنگ و کشورگشایی، دست به اقدامات اساسی و بازسازی ایران بزند و ساختارهای عمرانی و اجتماعی ایران را اصلاح کند. با همین عقاید دستور ساخت تعدادی بنای زیبا با سبک خاص این دوره را داد که غالباً ملهم از سبک های ایرانی و غربی و عثمانی بود، او همچنین در شهرهای زیادی از جمله شیراز اقدام به ساخت بناها و مجموعه های عام المنفعه نمود. مانند بازار کریم خان ( وکیل)، مسجد کریم خان، حمام کریم خان و مدارس و بناها و عمارت های دیگر که عمدتاً در فارس و تهران بنا گردید.
- با اینکه معماری و هنرهای دستی و تزئینی این دوره دارای ویژگی خاصی نیستند و غالباً ترکیبی است که با الهام از سبک های داخلی و خارجی و عموماً با رنگ ها و بافت جدید است که بعداً به طور کامل در مکتب قاجار مرسوم می شود. در واقع ویژگی خاص و منحصر به فردی در ابنیه و مصنوعات دستی دیده نمی شود اما در مقابل هیچکدام هم راه زوال و انحطاط را نپیمودند و به نوعی ادامهء تدریجی تکنیک ها و روش های قبلی را ادامه دادند. 
- علی رغم اینکه غالب صنایع منجمله فلزکاری،قالی بافی،و سفال سازی ادامهء سنت های گذشته بود اما اغلب با بهره گیری از شیوه های صنایع عثمانی و اروپایی ساخته می شد هر چند که ظروف و اشیاء سفالی هرگز به زیبائی و کمال تولیدات عهد صفوی نمی رسید با این حال در عهد زندیه ساخت یکی دو نمونهء جدید بدنه و تزئیات سفالی رایج گردید که در انواعی از آن استعمال رنگ تند گل سرخی رونق یافت.، نمونهء این آثار در دوره های قبلی دیده نمی شد نوع دوم سفالینه هایی بود که در آنها نقاشی با آبی تیره متمایل به سیاه و تزئینات مشبک و با لعاب شفاف ترانسپارانت صورت می گرفت. از جمله مراکز تولید این نوع ظروف نائین بود. 
- از دیگر ویژگی های هنرهای دورهء زندیه همانا استفاده از نقوش و موتیف های غربی و بکارگیری تکنیک های تصویرسازی و نقاشی اروپایی است که این امر به دلیل مراودات ایجاد شده در این زمان حادث می شود. اما همانطور که پیداست به هر میزان این ارتباط و مراوده بین ایران و سایر ممالک غربی بیشتر می شد ( به طور مثال در زمان قاجار) به همان تعداد نیز تاثیر و تأثرات نیز فزونی می یافت.
- از دیگر تولیدات دستی این دوره قلمدانها و جلدهای لاک الکلی است که دوران رونق و پیشرفت آنها بیشتر به عهد قاجار موکول می شود.

14- حکومت قاجاریه (1786 تا 1925 میلادی)
الف- پادشاهان قاجار:
ب- وقایع تاریخی و سیاسی دورهء قاجار:
مرگ کریم خان زند(( وکیل الرعایای ایران)) در سال 1779.م موجب بروز اغتشاشات و آشفتگی هایی شد که به دنبال آن بین اعضاء خانوادهء کریم خان و سایر قبایل و ایل های سرشناس از جمله ایل مقتدر و با نفوذ قاجار بر سر فرمانروایی ایران کشمکش و درگیری به وجود آمد.، یکی از سرداران طایفهء قاجار به نام آغامحمدخان با استفاده از شرایط مناسب هرج و مرج توانست در سال 1786 میلادی خانوادهء زندیه را برانداخته و تمام کشور را زیر سلطه و تحت نفوذ و اقتدار خود درآورد. وی در 1786 .م به تخت نشست و تهران را پایتخت خود قرار داد. وی سپس در 1795 .م سایر مناطق ایران در شمال و خراسان و در جنوب شیراز را تصرف نمود. آقا محمد خان به دلیل قصاوت و سنگدلی و کینه ای که از فامیل خود در مورد قطع نسل نمودنش در دل داشت، دستور قتل عام بسیاری از مردم بیگناه را صادر نمود. اما در سال 1797.م خود وی نیز به قتل رسید. بعد از او در همان سال دومین شاهزادهء قاجار به نام فتحعلی شاه به سلطنت ایران رسید. عهدنامه ننگ آمیز و مشهور ترکمان چای در زمان همین پادشاه و در سال 1828 میلادی بین ایران و روسیه منعقد شد که براساس آن مناطق ارمنستان، ایروان و نخجوان در اختیار و تحت حکومت روسیه قرار می گرفت. در 1834 .م محمدشاه قاجار جانشین فتحعلی شد و بعد از حدود 14 سال یکی از حکام و پادشاهان مقتدر قاجار به نام ناصرالدین شاه قاجار بر تخت نشست او مدت تقریباً 50 سال حکومت نمود. بعد از اینکه در 1844.م با بیان (نهضت باب) در شیراز شروع به تبلیغ و ترویج آئین خود نمودند، ناصرالدین شاه در یک فرصت مناسب دستور قتل باب سرکرده آنها را صادر نمود.
بعد از مرگ وی مظفرالدین شاه به سلطنت رسید. او نیز در اثر بیماری و بی کفایتی به ظاهر زمام امور را به دست گرفته بود اما در واقع کشور توسط مستشاران روسی و انگلیسی اداره می شد. بعد از او محمد علیشاه بر مسند قدرت تکیه زد. وی نیز فرد لایقی نبود و توافق روی و انگلیس در مورد قیمومت ایران را تأیید نمود. بر اساس این پیمان در 1919 میلادی ایران توسط قوای انگلیسی و روسی اشغال گردید. آخرین پادشاه قاجار احمدشاه بود که وی نیز به دلیل صغر سن توان اداره حکومت و کشور را نداشت.، او هم پس از مدت کوتاهی با دخالت و پشتیبانی نیروهای انگلیسی از قدرت خلع شد و رضاخان پهلوی به جای او بر تخت نشست، بدین ترتیب حکومت قاجار نیز همچون حکومت های جابر و خودکامهء قبلی برای همیشه از صفحهء روزگار محو گردید.

 

ج- هنرها، فنون و اختراعات دورهء قاجار:
- به طور کلی به عقیدهء مورخین مدتها قبل از روی کار آمدن حکومت های محلی و کوچک و بزرگ در زمان صفویه ریشه های انحطاطی در هنرها و صنایع ایرانی به وجود آمده بود که دلیل آن نیز امکانات بیشتر ارتباط و رفت و آمد بین ایران و اروپا بود. در اواخر این زمان و با شروع دوره های قاجار غالب ابتکاران و اختراعات مسکوت ماند و صناعات و هنرهای مستظرفه در یک رخوت و درجا زدن فرو می رفتند.
- قالی ها و بافته های داری این دوره در قیاس با تولیدات عهد صفوی از افت چشمگیری، هم در تولید و هم در طرح و نقش برخوردار شد.
- اما در زمینهء نقاشی های به شیوهء غربی که بر روی پارچه و بوم و یا بر روی در و دیوار کاخ ها و منازل واماکن عمومی مثل قهوه خانه ها ترسیم می شد گرچه اغلب نفوذ نقاشی و سبک اروپایی در آنها به خوبی دیده می شد با این حال سبک و مکتب جدیدی به نام مکتب قاجار بنا نهاده شد که بعدها به وسیلهء کارشناسان ارزشگذاری شده و آثار ذیقیمتی بشمار آمدند.
- به استثنای چند بنای مذهبی و مدرسه و بناهای منازل و اماکن عمومی که با الهام از شیوه های معماری غربی و با مصالح معمولی تر و عناصر تزئینی و نماسازی غیر ایرانی ساخته می شد آثار ارزشمند دیگری برجای نمانده است اما همین آثار باقی مانده امروزه غالباً جزو میراث های فرهنگی کشور محسوب شده و از جذابیت و زیبایی خاص خود برخوردار هستند.
- در ساختمان های غیر مذهبی غالباً تزئینات مختلف کاشی خصوصاً نقاشی های هفت رنگی و مینایی با نقوش مینیاتور و نقوش انسانی و حیوانی و گیاهی و اغلب با طرح های تزئینی غربی و رومی و یونانی اجرا می شد در نقاشی های دیواری و تابلوها و همینطور رنگ آمیزی کاشی ها از رنگ های جدید و تند مانند قرمز به وفور استفاده گردیده است.
- از دیگر ویژگی های هنر و صنایع دستی دورهء قاجار ابداع مکتب جدیدی در نقاشی سنتی به نام مینیاتورهای قاجاری و رشد نقاشی به شیوهء غربی را می توان یاد کرد.
- در ابنیهء مذهبی بع تزئینات و کاشیکاری ها توجه زیادی شده و چندین گنبد طلایی نیز در شهرهای مختلف بر روی مساجد و مدارس بنا شده است.
- استفاده از موتیف های غربی مانند نقوش چدنی و گل پیزوری و گل فرنگی و غیره
- استفاده مکرر و تقریباً انحصاری از نقش بته جقه در نقوش پارچه ای
- ترویج و کامل نمودن شیوه جعبه سازی و جلدسازی لاکی که از ویژگی های بسیار بارز این دوره بوده و انواع پایه ماشه، جعبهء جواهرات، قاب آینه و جلدهای لاکی و نقاشی رنگ و روغنی در کنار نقاشی قهوه خانه ای به دلیل زیبایی و اصالت خود کارشناسان را تشویق و ترغیب به چشم پوشی از افول سایر فنون و حرف می نماید. این محصولات به دلیل زیبایی و جلوهء بسیار بالای خود غالباً در مجموعه ها و موزه های داخلی و خارج نگهداری می شوند.
- حجاری تصاویر فتحعلی شاه قاجار بر روی تخته های سنگی در مسجد علی نزدیک تهران که بر روی یکی از حجاری های دورهء ساسانی صورت گرفته است. در همان محدوده در قلعهء قدیمی تصویر وی حجاری شده، و در غار بزرگ طاق بستان کرمانشاه نیز تصویر وی در کنار تصاویر باستانی حک شده است.
جزو زیباترین و گران قیمت ترین نقاشی های مینیاتور به سبک قاجار تصاویر و تک چهره هایی است که توسط نقاشان آن دوره از فتحعلی شاه کشیده شده است. این تصاویر از ویژگی های آثار باقیمانده این دوران است چرا که در هیچ دورهء تاریخی دیگری در واقع این تعداد تصویر از سلطان و پادشاه ترسیم نشده است. برخی از این تصاویر بر روی بوم پارچه و بر روی کاشی اجرا شده است.
- ساخت ظروف و قطعات تزئینی و مصرفی از جنس طلا و نقره و استفاده از نقاشی مینایی بر روی آنها از دیگر ممیزات هنرهای این دوره در زمینهء مصنوعات فلزی می باشد. انواع جعبه، قاب آینه، عینک، عصا، جعبهء انفیه، قلمدان و ظروف کوچک و ظریف که با فلزات و جواهرات گران قیمت به صورت مینایی و یا به روش طلاکوبی و جواهرنشان و مرصع کاری ساخته شده اند.
- همانطور که ذکر شد ابداع و رواج نوع خاصی از نقاشی با تکنیک غربی که به طرز باور نکردنی و خارق العاده ای ایرانی شده است و علی رغم بکارگیری تمامی عناصر نقاشی غربی از قبیل طرح، نقش، بافت، رنگ و مواد و قلم مو و همینطور زمینه پارچه ای یا کاغذ و حتی تکنیک های اجرا و انجام کار آن و بکارگیری اصول و قواعد نقاشی غربی مانند نور و سایه و رنگ های مکمل و پرسپکتیو غذبی باز هم نقاشی ها کاملاً ایرانی به نظر می رسید.، با این احوال این نوع نقاشی توانست به عنوان یک مکتب اصیل، زیبا، زنده، و ماندگار جای خود را باز نماید.

+ نوشته شده توسط ایرانگردی-گردشگری-تور-سفر-توریسم-ایران در دوشنبه بیستم فروردین 1386 و ساعت 10:51 |